ΨΥΧΟΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ : Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΟΥ ΕΓΩ

Ελεύθερο Δημοτικό Πανεπιστήμιο Περιστερίου
9 Απριλίου 2014

Ο όρος «cybernetics» (κυβερνητική)  επινοήθηκε  το 1948 από τον αμερικανό μαθηματικό και φιλόσοφο Νόρμπερτ Βίνερ ( 26 Νοεμβρίου ,1894 –18 Μαρτίου, 1964, Norbert Wiener)  στο βιβλίο του «Κυβερνητική ή έλεγχος και επικοινωνία στα ζώα και στις μηχανές» και προέρχεται από την ελληνική κυβερνήτης και κυβερνώ.  Με τον νεολογισμό αυτό θέλησε να ορίσει την διεύθυνση ή αυτορρύθμιση , δηλαδή τον αυτόματο ή προσαρμοστικό έλεγχο και την επικοινωνία συστημάτων τόσο ζώντων οργανισμών (φυσιολογία), όσο  και τεχνητών (μηχανές).  Η Κυβερνητική συνεπώς είναι ένας διεπιστημονικός χώρος έρευνας και τεχνολογικών εφαρμογών. Ο Πλάτων στον διάλογο «Αλκιβιάδης»  μιλάει για την πολιτική ως «τέχνη του κυβερνάν», σε αναλογία με τον έλεγχο ενός σκάφος. Σημαντική ήταν η συνεισφορά των μαθηματικών, της φυσιολογίας, της ιατρικής, της βιολογίας και της μηχανικής. Βασικός στόχος πολλών ερευνητικών προγραμμάτων  ήταν η μελέτη του νευρικού συστήματος, η δημιουργία μιας τυπικής θεωρίας της ανθρώπινης νόησης κι η εφαρμογή της θεωρίας αυτής στον σχεδιασμό (αυτόματων) νοημόνων μηχανών. Η κυβερνητική αποτελεί ένα υποσύνολο της επιστήμης συστημάτων το οποίο αναπτύχθηκε παράλληλα με τη θεωρία συστημάτων αλλά από διαφορετικές βάσεις. Σε σχέση με τη θεωρία συστημάτων η κυβερνητική επικεντρώνεται περισσότερο στη λειτουργία των πολύπλοκων συστημάτων, δηλαδή στον τρόπο που ελέγχουν τη δράση τους, επικοινωνούν μεταξύ τους, αλληλεπιδρούν τα μέρη τους κλπ, παρά στη δομή τους.

Υπάρχουν πολλές θεωρίες που προσπαθούν να διερευνήσουν τα αίτια πίσω από την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο κλασικός συμπεριφορισμός του Σκίνερ υποστηρίζει την εξωτερική αιτιοκρατία της μάθησης μέσω της τιμωρίας και της ανταμοιβής, δηλαδή του καρότου και του μπαστουνιού. Ο Freud με την ψυχανάλυση υποστήριξε την εσωτερική αιτιοκρατία, των ασυνείδητων ορμέφυτων . Από τη φύση της η ψυχανάλυση είναι πολύ απαισιόδοξη σχετικά με την ικανότητα του ανθρώπου για ουσιαστική αλλαγή, ενώ αρνείται το μεγαλείο του δυναμικού του. Είναι μια θεωρία βασισμένη στην υπεργενίκευση του παθολογικού που παραγνωρίζει τις δημιουργικές και υπερβατικές δυνατότητες της ψυχής.   Η γνωσιακή ψυχολογία υποστηρίζει ότι τα αίτια της συμπεριφοράς του ατόμου βρίσκονται στο γνωσιακό του όργανο και περιλαμβάνουν  τις δομικές πεποιθήσεις του και τις νοητικές λειτουργίες του.  Η ψυχολογία του βάθους του Γιουνγκ προσθέτει στους καθοριστικούς παράγοντες της ανθρώπινης συμπεριφοράς τις αρχετυπικές ψυχικές δυνάμεις του συλλογικού ασυνειδήτου. Η ανθρωπιστική ψυχολογία τέλος με προεξέχουσα την υπερπροσωπική δίνει έμφαση στις υπερσυνειδητές (πνευματικές) περιοχές της ψυχής που το άτομο καλείται να αφυπνίσει και να ενσωματώσει για να φθάσει στην ολοκλήρωση ή αυτοπραγμάτωση. Η κάθε σχολή προβάλει τα δικά της επιχειρήματα για να υποστηρίξει τη θέση της. Η αλήθεια είναι σαν τα κομμάτια από ένα σπασμένο καθρέφτη. Το κάθε κομμάτι εμπεριέχει ένα μέρος της και μόνο η σύνθεση όλων των κομματιών σε  πολλαπλά επίπεδα μπορεί να δώσει μια σφαιρική και ικανοποιητική ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς.  Αυτό προσπάθησαν να κάνουν ο Ρομπέρτο  Ασσατζιόλι με την Ψυχοσύνθεση και πιο σύγχρονα ο Κεν Γουίλμπερ με το «Το Φάσμα της Συνειδητότητας» και την Ολιστική φιλοσοφία του.

Τόσο το Φροϋδικό ασυνείδητο όσο και το συλλογικό του Γιούνγκ είναι αχανή και δύσκολα μπορούν να εξερευνηθούν. Οι εξωτερικοί παράγοντες συχνά δεν βρίσκονται κάτω από τον δικό μας έλεγχο. Η αλλαγή των πυρηνικών μας πεποιθήσεων και των δυσλειτουργικών μηχανισμών σκέψης,  που προτείνει η γνωσιακή ψυχοθεραπεία, είναι μια πιο βατή και αποτελεσματική μέθοδος, με πολλαπλές εφαρμογές.

Η ψυχοκυβερνητική συγγενεύει κατά κάποιο τρόπο με τη γνωσιακή αναδόμηση , αλλά εστιάζεται κυρίως στο ρόλο που διαδραματίζει η εικόνα του εαυτού στη συμπεριφορά, τις επιδόσεις αλλά και την υγεία μας.

Ας δούμε λίγο την ιστορική προέλευση της ψυχοκυβερνητικής που είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα..

H πλαστική χειρουργική, ειδικά εκείνη του προσώπου, δε μεταβάλλει μονάχα την όψη ενός ανθρώπου, αλλά επηρεάζει δραματικά και την ίδια του την προσωπικότητα, χαρίζοντάς του αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση. Ο Maxwell Maltz (March 10, 1889– April 7, 1975), ένας διάσημος Αμερικανός αισθητικός χειρουργός, παρατήρησε εντούτοις ότι σε ορισμένες περιπτώσεις και παρά την εμφανή διόρθωση των ατελειών, τα άτομα συνέχιζαν να διατηρούν μια αδικαιολόγητη αίσθηση κατωτερότητας. Με άλλα λόγια, εξακολουθούσαν να νιώθουν και να συμπεριφέρονται ακριβώς σαν να είχαν ακόμη το παλαιό τους πρόσωπο. Αυτή η παρατήρηση τον οδήγησε να υποθέσει, ότι η πλαστική επέμβαση έπρεπε συνήθως, αλλά όχι πάντα, να επενεργεί σε κάποιο άλλο υπόστρωμα, η αλλαγή του οποίου επέφερε τη βελτίωση της συμπεριφοράς. Σε αντίθετη περίπτωση, το άτομο παρέμενε το ίδιο, ακόμα και όταν τα εξωτερικά του χαρακτηριστικά άλλαζαν ριζικά. Ήταν σαν η ίδια η προσωπικότητα να διέθετε ένα “πρόσωπο”. Αυτό το “εσωτερικό πρόσωπο” φαινόταν να αποτελεί το πραγματικό κλειδί στην αλλαγή της προσωπικότητας. Εάν λοιπόν κανείς μπορούσε να εξαφανίσει τις παλιές ψυχολογικές ουλές από το “πρόσωπο της προσωπικότητας”, τότε και μόνο τότε το άτομο άλλαζε, ακόμα και χωρίς μια πλαστική επέμβαση! Αυτές τις παρατηρήσεις του, μαζί με ψυχολογικές τεχνικές βελτίωσης εικόνας του εαυτού τις παρουσίασε, στο βιβλίο του «Ψυχοκυβερνητική : μια νέα μέθοδος για να χαρίσετε περισσότερη ζωή στη ζωή σας»  που εκδόθηκε το 1960 και ακόμα και σήμερα συγκαταλέγεται στα παγκόσμια μπεστ σέλερ  βιβλία αυτοβοήθειας.

Εικόνα του  Εγώ: Ακόμα και αν δεν το συνειδητοποιούμε, ο καθένας φέρει μέσα του ένα είδος φωτογραφίας ή νοητικού πορτραίτου του εαυτού του, που μπορεί να είναι ασαφές και δυσκολοπροσδιόριστο στο συνειδητό μας βλέμμα, αλλά βρίσκεται εκεί πλήρες μέχρι τις μικρότερες λεπτομέρειες. Αυτή η εικόνα του εγώ είναι η γνώμη ή ιδέα που έχουμε για εμάς τους ίδιους, “τι είδους άνθρωπος είμαι”. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του πορτραίτου δημιουργείται ασυνείδητα από τις προηγούμενες εμπειρίες, από τις ταπεινώσεις και τους θριάμβους, από τον τρόπο που οι άλλοι μας έχουν συμπεριφερθεί, ειδικά στη νηπιακή ηλικία. Η φανταστική εικόνα του “εγώ” είναι το κλειδί της προσωπικότητας και της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αλλάξτε την εικόνα του εγώ και θ’ αλλάξετε την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά. Η εικόνα του εγώ καθορίζει τα όρια του ατόμου, προσδιορίζοντας αυτό που μπορεί ή αυτό που δεν μπορεί να πραγματοποιήσει. Επεκτείνοντας τα όρια της εικόνας του εγώ, επεκτείνουμε ταυτόχρονα την “περιοχή του δυνατού” (Αν έχεις πίστη μπορείς να μετακινήσεις και βουνά, η πίστη σου σ’ έσωσε, σε θεράπευσε κ.λ.π.).  Η ανάπτυξη μιας “ορθής” και “ρεαλιστικής” εικόνας του εγώ φαίνεται να προσδίδει στον άνθρωπο καινούργιες δυνατότητες, νέα ταλέντα και μετατρέπει τις αποτυχίες σε επιτυχίες. Η ψυχολογία της “εικόνας του εγώ” εξηγεί πολλά φαινόμενα γνωστά από καιρό, αλλά όχι ικανοποιητικά κατανοητά κατά το παρελθόν, όπως π.χ. την ύπαρξη προσωπικοτήτων με κλίση στην επιτυχία και προσωπικοτήτων με κλίση στην αποτυχία, με κλίση στην δυστυχία ή στην ευτυχία, τύπων υγιών και τύπων ασθενικών. Συμπεριφερόμαστε  όπως το είδος του ατόμου που πιστεύουμε ότι είμαστε, και δε μπορούμε να δράσουμε διαφορετικά, παρά τις συνειδητές προσπάθειες και τη δύναμη της θέλησης. Η ψυχολογία της εικόνας του εγώ εξηγεί τελικά γιατί η “ορθή και θετική σκέψη” είναι αποτελεσματική σε μερικά άτομα και όχι σε όλα. Η ορθή σκέψη στην πραγματικότητα “δρα” στο βαθμό που συμβαδίζει (συμμορφώνεται) με την εικόνα του εγώ του ατόμου, αλλά δεν μπορεί να δράσει εάν αυτή η συμφωνία δεν υπάρχει, μέχρις ότου αλλάξει η ίδια η εικόνα του εγώ. Οι ιδέες ξένες προς το σύστημα αποκρούονται, δε γίνονται πιστευτές και δε λαμβάνονται υπ’ όψιν σαν βάση δράσης. Αντίθετα, ιδέες σύμφωνες με το σύστημα γίνονται αποδεκτές και εφαρμόζονται. Όταν αυτή η εικόνα είναι σωστή (αποδεκτή) μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη στον εαυτό μας,  αισθανόμαστε ελεύθεροι να είμαστε ο εαυτός μας, να εκφράσουμε το εγώ μας. Κινούμαστε με χάρη, νιώθουμε ευτυχισμένοι. Όταν όμως ντρεπόμαστε γι’ αυτήν, όταν προσπαθούμε να την κρύψουμε και όχι να την εκφράσουμε, η δημιουργική μας έκφραση είναι μπλοκαρισμένη, γινόμαστε επιθετικοί (ή καταθλιπτικοί) και είναι δύσκολο κάποιος να ζήσει δίπλα μας.

      Είναι καθαρή ειρωνεία, ότι η Κυβερνητική που γεννήθηκε σαν μελέτη των μηχανικών αρχών και των μηχανών ,έφθασε να επιβεβαιώσει την αξιοπρέπεια του ανθρώπου ως Μοναδική  Ύπαρξη και Δημιουργό. Αντίθετα η ψυχολογία, που άρχισε σαν μελέτη της ψυχής ή του ανθρωπίνου πνεύματος κατέληξε σε μερικές εκφράσεις της, ευρέως αποδεκτές ακαδημαϊκά (φροϋδισμός, συμπεριφορισμός), να στερεί τον άνθρωπο από την ελευθερία της βούλησης. Ο συμπεριφοριστής, συγχέοντας τον άνθρωπο με τη “μηχανή” του, δηλώνει ότι η σκέψη είναι απλά η κίνηση των ηλεκτρονίων και η συνειδητότητα μια καθαρά χημική δράση. Θέληση και προθέσεις αποτελούν γι’ αυτήν μύθους. Η κυβερνητική δεν κάνει τέτοιο λάθος. Αυτή δεν υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι μια μηχανή, αλλά ότι διαθέτει, χρησιμοποιεί και προγραμματίζει μια μηχανή.  Για να καταλάβουμε την ψυχολογία της εικόνας του εγώ και να την εφαρμόσουμε στην καθημερινότητα είναι απαραίτητο να έχουμε κάποιες στοιχειώδεις γνώσεις πάνω στο μηχανισμό που χρησιμοποιεί για να επιτύχει τους στόχους της. Υπάρχουν πολλές επιστημονικές παρατηρήσεις, που φανερώνουν ότι ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα του ανθρώπου λειτουργούν σύμφωνα με τις γνωστές αρχές της Κυβερνητικής. Ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα αποτελούν ένα υπέροχο σύνθετο «μηχανισμό που στοχεύει σε ένα σκοπό» , ένα είδος αυτόματου πιλότου που δρα για μας και του οποίου η λειτουργία εξαρτάται από το πως εμείς οι προγραμματιστές, το οδηγούμε και από τους σκοπούς που εμείς του καθορίζουμε.

 Το τραγικό της υπόθεσης είναι ότι ο βασικός προγραμματισμός μας φορτώνεται στον σκληρό δίσκο του εγκεφάλου, ερήμην μας, στην παιδική ηλικία και έκτοτε λειτουργεί αυτόματα.         

Ένας “βοηθητικός μηχανισμός” είναι ένας αυτόματος μηχανισμός με συγκεκριμένο προορισμό, που καθοδηγεί την πορεία προς ένα στόχο διαμέσου δεδομένων ανάδρασης (feed-back) και δεδομένων μνήμης που αυτόματα πραγματοποιούν τις απαραίτητες διορθώσεις, όταν είναι αναγκαίο. Υπάρχουν δύο γενικοί τύποι βοηθητικών μηχανισμών. Ο σκοπός του πρώτου τύπου είναι η επίτευξη ή το φθάσιμο ενός  γνωστού στόχου. Παράδειγμα αυτού του μηχανισμού είναι η λειτουργία  τηλεκατευθυνόμενου πυραύλου εναντίον στόχου. Αυτές οι μηχανές πρέπει να αναγνωρίζουν το στόχο, να διαθέτουν ένα προωθητικό σύστημα καθώς και όργανα κατεύθυνσης (radar, ανιχνευτή θερμότητας, ήχου κ.λ.π.) που να εντοπίζουν τη θέση του κινούμενου στόχου. Αυτά τα όργανα ελέγχουν την πορεία του πυραύλου τόσο όταν κινείται στη σωστή πορεία (θετική αντίδραση), όσο και όταν αποκλίνει από το στόχο του (αρνητική αντίδραση). Κάτι ανάλογο συμβαίνει στο νευρικό σύστημα του ανθρώπου κάθε φορά που επιχειρεί μια προσχεδιασμένη πράξη, ακόμα και σε μια απλή κίνηση όπως το να σηκώσει ένα μολύβι από το τραπέζι. Μπορούμε να εκτελέσουμε αυτή την κίνηση χάριν σ’ ένα αυτόματο μηχανισμό και όχι διαμέσου της θέλησης ή της απλής νοητικής σκέψης. Το κινητικό σύστημα είναι , που καθορίζει και οργανώνει την εκτέλεση των κινήσεων, υποδιαιρείται σε τρία επί μέρους συστήματα :  το πυραμιδικό (Ονομάστηκε έτσι γιατί ξεκινά από νευρώνες του έχουν σχήμα πυραμίδας και βρίσκονται στον κινητικό φλοιό του μετωπιαίου λοβού (κυρίως στην περιοχή 4), το εξωπυραμιδικό και το παρεγκεφαλιδικό.  ) Αυτό που κάνει το ανώτερο μέρος του εγκεφάλου (ο κινητικός φλοιός) είναι να επιλέγει το σκοπό, να τον μετατρέπει σε δράση με την επιθυμία και να προσφέρει τα δεδομένα στον αυτόματο μηχανισμό (εξωπυραμιδικό) , ούτως ώστε το χέρι μας να μπορεί συνεχώς να διορθώνει την πορεία του. Το συνεργατικό συντονισμό των αυτόματων κινήσεων αναλαμβάνει η παρεγκεφαλίδα.  Π.χ. στην βάδιση θα πρέπει να συντονιστούν λεπτομερώς οι μυς των κάτω άκρων αλλά και οι μυς του υπόλοιπου σώματος ώστε να κρατηθεί η σωστή στάση και ισορροπία κατά τη διάρκεια της βάδισης. Μόνο ένας ανατόμος είναι σε θέση να γνωρίζει όλους τους μύες που συμμετέχουν στην κίνηση, αλλά και τότε θα ήταν πολύ δύσκολο και χρονοβόρο να δώσει εντολή σε μεμονωμένους μύες να κινηθούν (αγωνιστές), ενώ σε άλλους να αδρανήσουν (ανταγωνιστές). Εμείς σηκώνουμε το μολύβι από το τραπέζι χωρίς συνειδητή ανάμειξη στην διαδικασία της  αρμονικής  εκτέλεσης της κίνησης. Για την αυτόματη εκτέλεση της κίνησης απαιτούνται δύο βασικοί συντελεστές. Κατ’ αρχήν πρέπει να έχει απομνημονευτεί η ορθή απαιτούμενη κίνηση . Στη συνέχεια τα αισθητήρια όργανα (τα μάτια στο παράδειγμα) πληροφορούν τον αυτόματο μηχανισμό για την ορθή θέση του στόχου και καθοδηγούν την διόρθωση της πορείας της κίνησης. Σ’ ένα νήπιο, που μόλις αρχίζει να χρησιμοποιεί τους μύες του, η διόρθωση της κίνησης του χεριού  είναι εμφανής (σε ζιγκ-ζαγκ) γιατί η μνήμη του έχει καταγράψει ελάχιστες σχετικές εμπειρίες. Κάτι ανάλογο συναντάμε και σε ενήλικες όταν  πρωτομαθαίνουν μια νέα δεξιότητα, όπως να κάνουν ποδήλατο ή να οδηγούν αυτοκίνητο : απαιτείται συνεχής συγκέντρωση της προσοχής μας γιατί οι περισσότερες κινήσεις οργανώνονται από το πυραμιδικό σύστημα. . Αργότερα οι κινήσεις της οδήγησης αποθηκεύονται στα βασικά γάγγλια και εκτελούνται αυτόματα χωρίς ιδιαίτερη συμμετοχή της συνείδησης. Σε περιπτώσεις βλάβης του εξωπυραμιδικού συστήματος, όπως στη νόσο του Πάρκινσον, οι ασθενείς παρουσιάζουν επιβράδυνση στην έναρξη των εκούσιων κινήσεων , γιατί η κινητική μνήμη που εδρεύει στο εξωπυραμιδικό σύστημα δεν δίνει άμεσα και σωστά τις πληροφορίες που χρειάζεται το πυραμιδικό σύστημα. 
Είναι προφανές ότι όσο αυξάνεται η εμπειρία τόσο οι απαιτούμενες απότομες διορθώσεις ελαχιστοποιούνται. Όταν μαθαίνουμε τελικά τις σωστές κινήσεις, ο αυτόματος μηχανισμός τις αναπαράγει σε κάθε μελλοντική ανάλογη περίσταση, χωρίς συνειδητή προσπάθεια. Εάν βλέπουμε το τελικό αποτέλεσμα με αρκετή σιγουριά, το υποσυνείδητό μας θα ελέγξει και θα κατευθύνει τους μύες με το σωστό τρόπο. 

Ο δεύτερος τύπος βοηθητικού μηχανισμού είναι εκείνος που χρησιμοποιεί ο νους όταν ο στόχος ή η απάντηση δεν είναι γνωστοί και απαιτείται ο εντοπισμός ή η ανακάλυψή τους. Για τη λειτουργία αυτού του μηχανισμού χρειάζεται η επεξεργασία των ήδη υπαρχόντων στοιχείων μνήμης (όπως όταν προσπαθούμε να θυμηθούμε κάποιο ξεχασμένο όνομα ή να εντοπίσουμε κάποιο αντικείμενο σ’ ένα σκοτεινό δωμάτιο ). Όταν έχουμε προσδιορίσει καθαρά το στόχο μας και του έχουμε εμφυσήσει μια ισχυρή θέληση-επιθυμία, ο αυτόματος δημιουργικός μηχανισμός αρχίζει να λειτουργεί και ο αναλυτής ανιχνεύει τις γνώσεις-πληροφορίες, συνδέοντας τα διάφορα μέρη και οδηγώντας στη λύση του προβλήματος που προσφέρει “ξαφνικά” στη συνείδηση! Βλέπε τις περιπτώσεις του Αρχιμήδη, του Νεύτωνα και τόσων άλλων. 

Σ’ αυτή τη διαδικασία ο δημιουργικός μηχανισμός κάνει πολύπλοκους υπολογισμούς αλλά έχει και τη δυνατότητα να εισχωρήσει στη “Συλλογική Κοσμική Μνήμη” (τα μορφογενετικά και μορφικά πεδία [morphogenetic, morphic  fields], όπως τα ονομάζει ο ο Ρούπερτ Σέλντρεϊκ, ο διάσημος Βρετανός βιολόγος, που τα θεωρεί το πνευματικό υπόβαθρο του φυσικού κόσμου. Τα οργανωτικά πεδία της συμπεριφοράς ανθρώπων και ζώων, κοινωνικών και πολιτισμικών συστημάτων, καθώς και της διανοητικής δραστηριότητας μπορούν όλα να θεωρηθούν ως μορφικά πεδία τα οποία περιέχουν μίαν εγγενή μνήμη ". Χαρακτηριστική είναι επίσης η σχέση των μορφικών πεδίων με το συλλογικό ασυνείδητο (collective unconcious) του Jung καθώς και με τα Ακασσικά πεδία ή αρχεία (Akashic Records) των ανατολικών Βεδών, σύμφωνα με τις οποίες πρόκειται για  κοσμικές βιβλιοθήκες  όλων των εμπειριών και αναμνήσεων των ανθρώπινων ψυχών.)  Άπειρες εμπειρίες μαρτυρούν υπέρ αυτής της άποψης.

 Ο Edison υποστήριζε ότι αντλούσε τις εμπνεύσεις του από μια πηγή έξω από τον ίδιο και αν δεν ήταν αυτός να τις συλλάβει τότε κάποιος άλλος θα το έκανε σίγουρα. Το ίδιο έλεγε και ο Νίκολα Τέσλα βλ.λ.. Λέγεται ότι ο Shubert ανέφερε σ’ένα φίλο του, ότι η δημιουργική του δραστηριότητα συνίστατο στο να “θυμάται μια μελωδία” την οποία ούτε ο ίδιος ούτε κανείς άλλος είχαν ποτέ πριν σκεφθεί. Παρόμοιες διηγήσεις υπάρχουν και για τον Μότσαρτ, τον Μπετόβεν αλλά και πολλούς άλλους καλλιτέχνες και επιστήμονες. Ο καθηγητής J.B.Rhine, διευθυντής του παραψυχολογικού εργαστηρίου του Duke University απέδειξε πειραματικά, ότι ο άνθρωπος διαθέτει μια εξωαισθητηριακή αντίληψη (E.S.P.).Η σύγχρονη μελέτη των “μορφογεννητικών πεδίων” επιβεβαιώνει αυτές τις ανακαλύψεις και ανοίγει εντυπωσιακούς ορίζοντες εφαρμογών.  Όλες οι σύγχρονες επιστημονικές παρατηρήσεις είναι περισσότερο συμβατές με την άποψη που θέλει τον εγκέφαλο να είναι ένα μέσο μετάδοσης ή/και εκδήλωσης της συνείδησης (και δη ένα μέσο που περιορίζει την εκδήλωση της συνείδησης σε μεγάλο βαθμό) παρά με την άποψη που θέλει τον εγκέφαλο να είναι η μηχανή "παραγωγής" της συνείδησης. Και περιττό να πούμε ότι η λειτουργία του εγκεφάλου σαν ΦΙΛΤΡΟ (που περιορίζει τη δυνατότητα μας να δούμε ολοκληρωμένα την πραγματικότητα) είναι μια θεωρία που εξηγεί καλύτερα από κάθε άλλη τις εξωσωματικές εμπειρίες, τις Περιθανάτιες Εμπειρίες (Near Death Experiences - NDE) και τα άλλα παραψυχολογικά φαινόμενα.

Η επιστήμη της κυβερνητικής μας έχει προσφέρει ικανοποιητικές αποδείξεις του γεγονότος ότι το λεγόμενο ασυνείδητο  δεν είναι “ένας κατευθυντικός  νους”, αλλά ένας μηχανισμός που τείνει σ’ ένα στόχο, ένας βοηθητικός μηχανιμός που χρησιμοποιείται και κατευθύνεται από το νου-συνείδηση. Αυτός ο εσωτερικός αυτόματος πιλότος κινείται για την επίτευξη της επιτυχίας ή της αποτυχίας, σύμφωνα με τους σκοπούς που εμείς του προσδίδουμε. Αυτοί οι σκοποί διαβιβάζονται στον αυτόματο μηχανισμό εκτέλεσης μέσω των νοητικών εικόνων, που δημιουργούμε με τη φαντασία. Η εικόνα-κλειδί που προσπαθεί να πραγματοποιήσει πίσω από όλους τους επί μέρους στόχους, είναι η εικόνα του εγώ. Όπως όλοι οι βοηθητικοί μηχανισμοί, δρα με βάση τις πληροφορίες και τα δεδομένα που του παρέχουμε, δηλαδή με τις σκέψεις, τις πεποιθήσεις και τις ερμηνείες μας. Εάν δίνουμε πληροφορίες που θεωρούν τον εαυτό μας ανάξιο, κατώτερο, ανίκανο, αδύναμο, αποτυχημένο κ.λ.π. (αρνητική εικόνα του εγώ) αυτά τα δεδομένα επεξεργάζονται, όπως κάθε άλλη πληροφορία προσφέροντας την “απάντηση” υπό μορφή της αντικειμενικής επιβεβαίωσης αυτής της αρνητικής εικόνας! Καθίσταται λοιπόν προφανές, ότι η αλλαγή της εικόνας του εγώ αποτελεί το μυστικό για ένα επιτυχές θετικό αποτέλεσμα. Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να υπογραμμίσουμε, ότι δεν είναι σημαντικό να γίνει κανείς “επιτυχημένος”, γιατί αυτό υπονοεί συμβατικά εξωτερικά σύμβολα διάκρισης (status simbol), αλλά “να έχει επιτυχία”, που σημαίνει την επίτευξη ενός σκοπού σημαντικού για την προσωπική του ανάπτυξη και ολοκλήρωση. Στην προσπάθεια για επιτυχία έχουμε τη βοήθεια   των τεσσάρων βασικών  αρχών της ψυχοκυβερνητικής.

 Πρώτη αρχή της Ψυχοκυβερνητικής :

 Η εικόνα του εγώ δε μεταβάλλεται με τη δύναμη της θέλησης. Όταν η θέληση και η φαντασία βρίσκονται σε σύγκρουση, η φαντασία κερδίζει πάντα τη μάχη. Η προσπάθεια να αλλάξουμε μια κακιά συνήθεια δεν πετυχαίνει παρά να τη δυναμώσει! Οι απόψεις και οι πίστεις μας, καλές ή κακές, αληθινές ή ψεύτικες, δημιουργήθηκαν χωρίς καμιά προσπάθεια ή ένταση από μέρους μας και χωρίς να εξασκήσουμε τη δύναμη της θέλησης. Συνεπώς, πρέπει να ακολουθήσουμε την ίδια διαδικασία για να δημιουργήσουμε νέες γνωσίες, νέες συνήθειες, νέες εικόνες  σε κατάσταση χαλάρωσης.

Δεύτερη αρχή της Ψυχοκυβερνητικής: Η εικόνα του εγώ αλλάζει (προς το καλύτερο ή το χειρότερο), όχι τόσο από την απλή σκέψη ούτε από αδρανείς γνωσιακές πληροφορίες, αλλά από την εμπειρία. Τίποτε δεν οδηγεί καλύτερα στην επιτυχία όπως η ίδια η επιτυχία. Μαθαίνεις να δρας με επιτυχία μόνο δοκιμάζοντάς την και η ενθύμηση των περασμένων επιτυχιών δρα σαν εφόδιο γνώσεων, που μας δίνει εμπιστοσύνη στον εαυτό μας και πίστη στην δυνατότητα επίτευξης των νέων στόχων μας. Όταν κάνουμε νέες εμπειρίες εγκαθίστανται στον εγκέφαλό μας νέα κυκλώματα, νέα δρομολόγια πληροφοριών και ενεργών διασυνδέσεων με τα υπόλοιπα μέρη, μια γενική ανασυγκρότηση του συστήματος. Όταν αντίθετα συλλέγουμε απλά πληροφορίες, αυτές ταξινομούνται, αρχειοθετούνται και αποθηκεύονται όπως το λίπος στο σώμα μη διαδραματίζουσες ουσιαστικά ενεργό ρόλο στην οικονομία του υπάρχοντος συστήματος. Πώς μπορεί όμως ένα άτομο να αντλήσει δύναμη από προηγούμενες επιτυχίες εάν έχει συγκεντρώσει μόνο αποτυχίες; Η κατάσταση είναι παρόμοια με εκείνη ενός νέου που δεν μπορεί να βρεί δουλειά γιατί του λείπει η εμπειρία και δεν μπορεί να αποκτήσει πείρα γιατί δεν έχει δουλειά… Αυτό το δίλημμα βρίσκει λύση μέσω της επόμενης αρχής.

 Τρίτη αρχή της ψυχοκυβερνητικής :

Το νευρικό σύστημα δεν μπορεί να διακρίνει τη διαφορά μεταξύ μιας  βιωματικής εμπειρίας και μιας εμπειρίας εντόνου και λεπτομερούς οραματισμού στο παρόν! Αντιδρά σύμφωνα με αυτό που σκεπτόμαστε ή φανταζόμαστε ότι είναι αληθινό (προσομοίωση = simulation ). Εάν σε ένα υπνωτισμένο άτομο πούμε ότι βρίσκεται στο Βόρειο πόλο, τότε αυτό όχι μόνο θα τρέμει και θα του φαίνεται ότι κρυώνει, αλλά το σώμα του θα αντιδράσει σαν να υπέφερε από κρύο: ανατριχιάζει, παράγεται αγγειοσύσπαση στα άκρα και στην περιφέρεια του σώματος κ.λ.π. Κάτι ανάλογο μπορεί να συμβεί αν κάποιος φανταστεί έντονα ότι έχει ένα χέρι βυθισμένο σε παγωμένο νερό. Δρούμε και αισθανόμαστε, όχι σύμφωνα με την πραγματική άποψη των πραγμάτων , αλλά σύμφωνα με την εικόνα που ο νους μας έχει κατασκευάσει γι’ αυτά. Συνεπώς εάν οι ιδέες και οι εικόνες που μας αφορούν είναι παραμορφωμένες και μη ρεαλιστικές, τότε και οι δικές μας αντιδράσεις προς το περιβάλλον θα είναι ανάλογα εσφαλμένες.. H μέθοδος λοιπόν που ακολουθούμε συνίσταται στο να δημιουργούμε μια θετική νοητική  εικόνα, δια μέσου του οραματισμού και στο να προάγουμε νέα πρότυπα συμπεριφοράς δρώντας και κινούμενοι “σαν να” διαθέταμε ήδη αυτή την ικανότητα. Συχνά πιστεύουμε ότι η δημιουργική φαντασία είναι ένα ειδικό χάρισμα των ποιητών, των εφευρετών και των φιλοσόφων. Στην πραγματικότητα είναι μια κοινή ανθρώπινη ιδιότητα, που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε  σε απλά και καθημερινά ζητήματα.

Τέταρτη αρχή της ψυχοκυβερνητικής: Αναστολή κάθε κρίσης για 21 ημέρες minimum, ενώ εφαρμόζουμε τις διάφορες τεχνικές οραματισμού (είναι ο μέσος χρόνος που χρειάζεται ένας ασθενής για να συνηθίσει  το νέο πρόσωπο μετά από πλαστική επέμβαση ). Είναι αναγκαίο να έχουμε εμπιστοσύνη στη λειτουργία του δημιουργικού μηχανισμού και να μη τον αδρανοποιούμε ανησυχώντας υπερβολικά για το αποτέλεσμα ή προσπαθώντας να εκβιάσουμε την έκβαση με πολύ συνειδητές πράξεις. Πρέπει να τον αφήσουμε να λειτουργήσει αντί να τον “κάνουμε να λειτουργήσει”. Δεν πρέπει να φοβόμαστε να κάνουμε λάθος ή να αποτύχουμε προσωρινά. Κάθε βοηθητικός μηχανισμός επιτυγχάνει ένα στόχο προχωρώντας βάσει της δοκιμής -λάθους-διόρθωσης της πορείας. Όλοι οι αυτόματοι μηχανισμοί από τη φύση τους εμπεριέχουν μνήμες περασμένων σφαλμάτων, αποτυχιών, αρνητικές και επώδυνες εμπειρίες, που δεν εμποδίζουν, αλλά συμβάλλουν στη διαδικασία της μάθησης αρκεί να χρησιμοποιούνται σαν πληροφορίες των “αρνητικών αντιδράσεων” και να θεωρούνται αποκλίσεις από το θετικό στόχο που επιθυμούμε να προσεγγίσουμε. Εν τούτοις, από τη στιγμή που αναγνωρίζουμε ένα λάθος  και πραγματοποιούμε τη διόρθωση είναι εξ ίσου σημαντικό να ξεχνάμε θεληματικά το λάθος και να συγκρατούμε στη μνήμη την προσπάθεια που είχε θετικό αποτέλεσμα. Εάν επιμένουμε στο λάθος ή αισθανόμαστε ένοχοι, συνεχίζοντας να καταδικάζουμε (και να αυτοτιμωρούμε) τον εαυτό μας γι’ αυτό, τότε χωρίς να το καταλαβαίνουμε, το λάθος ή η αποτυχία γίνονται ο “σκοπός” που προγραμματίζουμε στη μνήμη μας. Ο πιο δυστυχής από τους θνητούς είναι αυτός που επιμένει να αναβιώνει το παρελθόν, επιστρέφοντας με τη φαντασία του, κρίνοντας συνεχώς τα λάθη που διέπραξε και συνεχίζοντας να καταδικάζει τον εαυτό του για τα περασμένα αμαρτήματα. Είμαστε θύματα του συνειδητού εαυτού και της σκέψης, όχι του ασυνειδήτου, γιατί είναι μέσα από τη σκέψη που βγάζουμε συμπεράσματα και επιλέγουμε “τις εικόνες-στόχους” επί των οποίων συγκεντρωνόμαστε. Τη στιγμή που αλλάζουμε τον τρόπο της σκέψης μας και σταματούμε να δίνουμε δύναμη στο παρελθόν, αυτό και τα λάθη του παύουν να έχουν εξουσία πάνω μας. Ο Bertrand Russel στο βιβλίο του “η κατάκτηση της ευτυχίας”, γράφει: «Όπως όλοι οι πουριτανοί, είχα τη συνήθεια να διαλογίζομαι πάνω στις τρέλες μου, πάνω στα αμαρτήματά μου και στις αποτυχίες μου. Θεωρούσα αναμφίβολα τον εαυτό μου ένα μίζερο δυστυχισμένο άτομο. Έμαθα σταδιακά να θεωρώ με περισσότερη αποστασιοποίηση τον εαυτό μου και τα ελαττώματά μου, συγκεντρώνοντας όλο και περισσότερο την προσοχή μου, σ’ αυτό που με περιστοίχιζε : τον κόσμο, τους διάφορους τομείς της ανθρώπινης γνώσης, τους ανθρώπους που αγαπούσα».
Παρόν και μέλλον εξαρτώνται από την ικανότητα να αποκτήσει κανείς καινούργιες δεξιότητες και ένα νέο τρόπο να ερμηνεύει και να αντιμετωπίζει τα προβλήματα. Δεν υπάρχει κανένα μέλλον, εάν συνεχίζεις να σκάβεις στο παρελθόν!

 Μπορούμε να αναφέρουμε άπειρα παραδείγματα εφαρμογών της ψυχοκυβερνητικής.  Σ’ ένα πείραμα που αφορούσε τη βελτίωση της απόδοσης στο μπάσκετ, μια ομάδα αθλητών που ασκήθηκε νοητικά, οραματιζόμενη να στέλνει με επιτυχία την μπάλα στο καλάθι, βελτίωσε την απόδοσή της σε παρόμοιο ή και μεγαλύτερο βαθμό σε σύγκριση με μια άλλη ομάδα, που ακολούθησε ένα παραδοσιακό τρόπο προπόνησης. Είναι γνωστό ότι οι μεγάλοι πρωταθλητές του σκάκι αφιερώνουν ένα σημαντικό χρόνο της προετοιμασίας τους κάνοντας νοητικές ασκήσεις με φανταστικό αντίπαλο. Ο Artur Schnabel ((April 17, 1882 – August 15, 1951), ο διάσημος Αυστριακός πιανίστας, πήρε μαθήματα πιάνου μόνο για επτά χρόνια. Μισούσε να ασκείται στην αληθινή ταστιέρα. Όταν του ζητήθηκε κάποτε να εξηγήσει γιατί αφιέρωνε τόσο λίγο χρόνο στην πρακτική του εξάσκηση απήντησε: «γιατί κάνω νοητική άσκηση». Ο Alex Morrison, ίσως ο διασημότερος δάσκαλος του golf, στηρίζει την επιτυχία της μεθόδου διδασκαλίας του (στο βιβλίο του “Better Golf without Practice”) στη ακριβή νοητική απεικόνιση της κίνησης πριν την εκτέλεσή της. Δίνει έτσι εντολή στη “μυική μνήμη” του επιτυχημένου κτυπήματος να καθοδηγήσει τις σωστές κινήσεις. Ο Conrad Hilton φανταζόταν να διευθύνει ένα ξενοδοχείο πολύ πριν αυτό συμβεί στην πραγματικότητα, ενώ από μικρός έπαιζε αυτό το  ρόλο. Ο Eduard Mc Goldrick χρησιμοποιεί ευρέως τον θετικό οραματισμό για να βοηθήσει αλκοολικούς να διασχίσουν τη γέφυρα από την παλαιά στην καινούργια ταυτότητα.  Δεν είναι σκόπιμο να χρονοτριβούμε επιζητώντας ασφαλείς θεωρητικές διαβεβαιώσεις. Μόνο η σωστή δοκιμή θα μας πείσει για την αποτελεσματικότητα των αρχών της ψυχοκυβερνητικής.  «Δράσε και θα έχεις τη δύναμη», έλεγε ο Emerson.

Λίγα λόγια  για τον τρόπο που η εικόνα του εαυτού επιδρά πάνω στην υγεία μας .
Είναι γνωστή η αρνητική επίδραση του στρες και της κακής ψυχολογίας πάνω στην υγεία μας,  τόσο σε ότι αφορά την προφύλαξη όσο και στην αντιμετώπιση και την πρόγνωση  διάφορων ασθενειών. Οι σκέψεις μας και τα συναισθήματα που τις συνοδεύουν μπορούν, να μεταβάλλουν την ευαλωτότητα   στις ασθένειες , μέσω ρυθμίσεων στη λειτουργία του νευροφυτικού και του ανοσοποιητικού συστήματος . Έτσι αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης μολυσματικών ασθενειών , όγκων, καρδιαγγειακών και μεταβολικών νοσημάτων κλπ.  Ο Χανς Σέλυ (Selye), στη δεκαετία του '70, διεύρυνε την έννοια του στρες , υποστηρίζοντας ότι αυτό  καθεαυτό δεν είναι παθολογικό, αλλά αποτελεί ένα φυσιολογικό μηχανισμό προσαρμογής, που επιστρατεύει ζωτικές ενέργειες για να αμυνθούμε από διαφορετικά και παρατεταμένα είδη στρεσογόνων ερεθισμάτων, όπως φυσικών (τραυματισμοί,), ψυχολογικών, κοινωνικών  και περιβαλλοντικών . Ο Σέλυ διέκρινε τρεις φάσεις στο «Γενικό Σύνδρομο προσαρμογής» του. Την αρχική  φάση του συναγερμού. Την φάση προσαρμογής που ενεργοποιείται εάν η ενόχληση είναι διαρκής και στην οποία παράγεται η μέγιστη νευροενδοκρινική προσπάθεια για την  αποκατάστασης της διαταραχθείσας ομοιοστατικής ισορροπίας . Τέλος, εάν αποτύχει η αποκατάσταση  επέρχεται η εξάντληση, δηλαδή η κατάρρευσης των αμυντικών συστημάτων και η εμφάνιση της ασθένειας. Αυτή είναι στην πραγματικότητα μια θεωρία προφανώς πολύ άκαμπτη και στερεότυπη , που στηρίζεται σε μια σειρά λεπτομερών παρατηρήσεων   που έγιναν σε πειραματόζωα και  δεν ταιριάζει πλήρως με την πραγματικότητα του υποκειμενικού κόσμου του ανθρώπου .
Αρκετές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι διαφορετικοί άνθρωποι που εκτίθενται στο ίδιο ερέθισμα , αντιδρούν επίσης πολύ διαφορετικά , τόσο από την άποψη της φυσιολογικής αντίδρασης , όσο και από εκείνη του  ψυχολογικού βιώματος .  Για τους γνωσιακούς ψυχολόγους , ανάμεσα στο δυνητικά στρεσογόνο ερέθισμα και την  νευροενδόκρινη απάντηση μεσολαβεί η υποκειμενική εκτίμηση της απειλής.  Έτσι , ο καθένας από εμάς , δεν είναι εκτεθειμένος  παθητικά σε οποιοδήποτε εξωτερικό ερέθισμα, αλλά συνεχώς φιλτράρει και ερμηνεύει τα πάντα που του συμβαίνουν.  Επομένως, ανάλογα με το είδος του νοήματος  που προσδίδουμε σε κάθε ερέθισμα , θα ενεργοποιηθεί ή δεν θα  ενεργοποιηθεί , μια στρεσογόνος αντίδραση ,διαφορετικού μεγέθους και διάρκειας , και θα βιωθούν διαφορετικοί συνδυασμοί των συναισθημάτων. Με λίγα λόγια , η αντίδραση στο στρες είναι μια ενεργητική διαδικασία , υποκειμενική , κάθε άλλο παρά αυτόματη και ποτέ πανομοιότυπη.  Από την ψυχολογική πλευρά υπάρχει πάντα μια ερμηνεία του ερεθίσματος που είναι απολύτως υποκειμενική.
Θα πρέπει επίσης να τονίσουμε  τη σημασία της λεγόμενης φάσης της αντιμετώπισης, αναπροσαρμογής (cope ,κώουπ, coping : αγγλικός όρος , προϋποθέτει την ενεργό και συστηματική αναδιάρθρωση των γνωστικών σχημάτων). Είναι αυτή που μας επιτρέπει , όταν είναι αποτελεσματική , να επανεξετάσουμε  το αγχωτικό γεγονός από μια άλλη σκοπιά . Βλέπουμε ότι , σε σύγκριση με τον ίδιο αγχωτικό γεγονός , π.χ. μια διάγνωση καρκίνου , άτομα παρόμοια από πολλές απόψεις , ( φύλο, ηλικία , κοινωνικο – οικογενειακή κατάσταση , τον τύπο και το στάδιο του όγκου ) , αντιδρούν με πολύ διαφορετικούς τρόπους : υπάρχουν εκείνοι που απελπίζονται, αυτοί που κλείνονται στον εαυτό τους, αυτοί που γίνονται υπερδραστήριοι, εκείνοι που αναδιοργανώσουν με σύνεση τη ζωή τους , αυτοί που γίνονται πικρόχολοι προς τους πάντες και τα πάντα , αυτοί που ασπάζονται μια θρησκεία, αυτοί που γίνονται μεγαλόψυχοι και ενεργοποιούνται στον εθελοντισμό κ.λπ. Το πως θα επεξεργαστούν οι άνθρωποι την εκάστοτε πρόκληση και πίεση εξαρτάται συνεπώς από την εικόνα που έχουν σχηματίσει για τον εαυτό τους . Αν αισθάνονται αρκετά δυνατοί να αντέξουν και να νικήσουν τις δυσκολίες ή αν αντίθετα υιοθετούν μια στάση αποτυχίας και μοιρολατρίας. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο παρεμβαίνει η γνωσιακή ψυχοθεραπεία . Βοηθάει το άτομο να δει τα γεγονότα από άλλη οπτική γωνία και να αλλάξει την τελική ερμηνεία που δίνει, να απαλλαγεί από την αρνητική αξιολόγηση των προσωπικών δυνάμεων και τις δυσμενείς προβλέψεις . Mε τον τρόπο αυτό απελευθερώνονται και κινητοποιούνται οι θεραπευτικές δυνάμεις του οργανισμού.  Πολλοί θα έχετε ακούσει για το φαινόμενο placebo,…ή της θετικής προσμονής. Είναι αξιοσημείωτο ότι στην διπλή τυφλή μέθοδο για την δοκιμασία της αποτελεσματικότητας ενός φαρμάκου το placebo έχει ένα θετικό αποτέλεσμα γύρω στο 40 με 45%! Τι θα γινόταν αν μαζί με την φαρμακευτική ουσία συνδυάζαμε τη δύναμη της αυθυποβολής; Υπάρχει όμως και το αντίθετό του, το φαινόμενο ή αποτέλεσμα nocebo και παράγεται από την αρνητική πρόβλεψη. Ο εγκέφαλος, όπως είδαμε,  δεν μπορεί υποσυνείδητα να διακρίνει ένα γεγονός από μια αυθυποβολή  και αντιδρά με τον ίδιο τρόπο ! Κάθε ιδέα που καταλαμβάνει  το νου, μετατρέπεται από το σώμα σε πραγματικότητα. Θυμηθείτε τη δύναμη ελέγχου πάνω στο σώμα που εξασκούν μερικοί γυμνασμένοι γιόγκις, ή τα θαυμαστά πράγματα που κάνουν οι άνθρωποι σε βαθιά ύπνωση, και τα φαινόμενα της υστερικής παράλυσης και της υστερικής τύφλωσης που σηματοδότησαν την αφετηρία της ψυχανάλυσης . Ο Emile Coué ( 1857 – July 2, 1926), Γάλλος ψυχοθεραπευτής εφηύρε συστηματοποιημένα την διαδικασία του placebo effect, με την ανάπτυξη της αισιόδοξης, θεραπευτικής αυθυποβολής του. Παρατήρησε ότι οι ασθενείς που τους χορηγούσε ένα φάρμακο (ήταν ο ίδιος φαρμακοποιός) και που εκθείαζε την αποτελεσματικότητά του, είχαν καλύτερη  πορεία από άλλους ασθενείς που λάμβαναν το ίδιο φάρμακο χωρίς εκθειασμό! Ο Coué στις αρχές του προηγούμενου αιώνα γιάτρεψε εκατοντάδες ασθενείς από διάφορες, ήπιες και βαριές ασθένειες με έναν συνδυασμό ύπνωσης, οραματισμού και επανάληψης θετικών  φράσεων. Το  μυστικό της επιτυχίας βρίσκεται στη συνειδητή αποδοχή της ιδέας (πίστη) από τον ασθενή. Η διαφορά της ψυχοθεραπείας από την αυθυποβολή είναι ότι η αλλαγή είναι πιο συνειδητή και σταθερή σε βάθος χρόνου, αφού αλλάζει τους  βασικούς προγραμματισμούς του ατόμου. Σε αντίθετη περίπτωση, αν οι αυθυποβολές συγκρούονται μα τις δομικές , πεποιθήσεις αυτό που ο Cοué, ονομάζει "self-conflict" (εσωτερική σύγκρουση), το αποτέλεσμα είναι πενιχρό έως αντίθετο από το προσδοκώμενο! Αλλάζοντας λοιπόν τις πεποιθήσεις που διαμορφώνουν την εικόνα του εαυτού σε θέματα υγείας μπορούμε να επιτύχουμε  εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πως η σκέψη και το συναίσθημα επηρεάζουν την υγεία μας και τη  θεραπεία του καρκίνου ειδικότερα.

Ομιλία που έγινε στις 24/11/1013, στα πλαίσια της 10ης επιστημονικής ημερίδας με θέμα :  "Καρκίνος ..Μπορεί να νικηθεί"!
Αθήνα, Hotel Titania

Οι υπάρχουσες διασυνδέσεις μεταξύ σκέψης, συναισθήματος  και σώματος  είναι ένα ζήτημα που απασχολεί από χιλιετίες την  ανθρωπότητα. Οι δεσμοί ανάμεσα στο σώμα και το νου μελετήθηκαν από την αυγή της ιστορίας της ιατρικής, τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση .

Ο καρκίνος λανθασμένα θεωρείται μια σύγχρονη ασθένεια , αλλά ήταν ήδη παρούσα στα αρχαία , ακόμη και στα προϊστορικά χρόνια. Έχουν βρεθεί στοιχεία για οστεοσάρκωμα, σε οστά κεφαλής και αυχένα σε μούμιες στην Αρχαία Αίγυπτο. Στη Δύση , ήταν ο Έλληνας γιατρός Γαληνός (Πέργαμος 129 μ.Χ. – Ρώμη 199 μ.Χ), ο πρώτος που θα τεκμηριώσει τις συνδέσεις μεταξύ των συναισθημάτων και του καρκίνου , στα γραπτά του σχετικά με την κατάθλιψη και τον καρκίνο του μαστού ( 140 μ.Χ. ) . Πριν από αυτόν , ο Σωκράτης τόνισε την ανάγκη να θεραπεύονται  το πνεύμα και τα συναισθήματα για την αντιμετώπιση της ασθένειας , προειδοποιώντας ότι η παράβλεψη αυτού του δεσμού θα οδηγούσε το γιατρό σε αποτυχία. Ο Πλάτωνας στον «Χαρμίδη» ανέφερε ότι η αφετηρία όλων των δεινών και όλων των καλών του σώματος, ευρίσκεται στην ψυχή.
 Ο Ιπποκράτης ( 450-375 π.χ.) ήταν ο πρώτος που έκανε σαφή διάκριση μεταξύ της ιατρικής και δεισιδαιμονίας,  υποστηρίζοντας  ότι η ασθένεια ήταν ένα φυσικό φαινόμενο .

Εξήγησε τις ασθένειες με τη γνωστή θεωρία των τεσσάρων χυμών του ανθρώπινου σώματος, που καθορίζουν και τις τέσσερις βασικές ψυχολογικές ιδιοσυγκρασίες: 

(1.αιματώδης που είναι αισιόδοξος, εξωστρεφής και πολυλογάς. ΕΞΩΣΤΡΕΦΕΙΑ

2. Ο μελαγχολικός που είναι θλιμμένος, προσεχτικός και αγχώδης. ΕΝΔΟΣΤΡΕΦΕΙΑ

3. Ο χολερικός που είναι θυμώδης, επιθετικός και δραστήριος  ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

4. Ο φλεγματικός που είναι ψύχραιμος, ήρεμος, ήπιος και αργός). ΠΑΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ
Φλέγμα, αίμα, μαύρη χολή και το  κίτρινη χολή. Σε φυσιολογικές συνθήκες οι χυμοί αυτοί βρίσκονται σε ισορροπία, όταν όμως συσσωρεύεται υπερβολική ποσότητα μαύρης χολής (μελαγχολία) σε συγκεκριμένα μέρη του σώματος, δημιουργείται ο καρκίνος.  Δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα η ψυχοσωματική επιβεβαίωσε τις παρατηρήσεις του πατέρα της Ιατρικής. Η κατάθλιψη φαίνεται να σχετίζεται με μεγαλύτερη επίπτωση νεοπλασιών. Πολλοί ερευνητές εντόπισαν ένα είδος προσωπικότητας που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου και τον ονόμασα τύπο C. Ο τύπος C είναι κομφορμιστής, προσκολλημένος στους κανόνες, επιζητεί την κοινωνική αποδοχή, υποτακτικός, ελάχιστα αντιδραστικός και τείνει να καταπιέζει συνεχώς τα συναισθήματά του, κυρίως το θυμό και την επιθετικότητα.    Ακριβώς αυτή η καταπίεση  παράγει μια συνεχή υπερδιέγερση του νευροφυτικού συστήματος που σε βάθος χρόνου, όπως θα δούμε σε λίγο, οδηγεί στην μείωση της ανοσοποιητικής αποτελεσματικότητας. Γι αυτά τα άτομα το να κατορθώσουν να επεξεργαστούν ένα εναλλακτικό πρότυπο προσαρμογής, που να τους επιτρέπει να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα ή να εκφράζουν τα συναισθήματά τους θα μπορούσε να αποτελέσει μια αντικαρκινική προστασία.

Θεραπευτικές προσεγγίσεις, που στηρίζονται στη σύνδεση ψυχής και σώματος συναντάμε στον ισλαμικό πολιτισμό και στον δυτικό μεσαίωνα.

Αυτή η εμπειρική κλινική σοφία διήρκεσε μέχρι την έλευση της μηχανιστικής αντίληψης του ανθρώπου . Τα παραδείγματα του θετικιστικού υλισμού και του επιστημονισμού  του δέκατου ένατου αιώνα, απέκλεισαν το ρόλο του νου και της ψυχής στα θέματα υγείας. 

Μέχρι λίγες δεκαετίες πριν, όροι όπως “νους” «συναίσθημα»  ή «συνείδηση» , δεν αναφέρονταν  καν στα  ιατρικά συγγράμματα. Στη νευροφυσιολογία , πίστευαν ότι ο εγκέφαλος « παρήγαγε » τη σκέψη και ότι η λειτουργία του ήταν σαν αυτή ενός υπολογιστή . 


Ωστόσο , στη δεκαετία του '70 , η ιατρική εισήλθε σε ένα σημείο καμπής , χάρις σε  σημαντικές ανακαλύψεις πολλών επιστημόνων . Σημαντική συνεισφορά  είχε ο Χανς Σέλυ (Selye) ο οποίος διεύρυνε την έννοια του στρες , υποστηρίζοντας ότι αυτό  καθεαυτό δεν είναι παθολογικό, αλλά αποτελεί ένα φυσιολογικό μηχανισμό προσαρμογής, που επιστρατεύει ζωτικές ενέργειες για να αμυνθούμε από διαφορετικά και παρατεταμένα είδη στρεσογόνων ερεθισμάτων, όπως φυσικών (τραυματισμοί,), ψυχολογικών, κοινωνικών  και περιβαλλοντικών . 

 Ο Σέλυ διέκρινε τρεις φάσεις στο «Γενικό Σύνδρομο προσαρμογής» του. Την αρχική  φάση του συναγερμού. Την φάση προσαρμογής που ενεργοποιείται εάν η ενόχληση είναι διαρκής και στην οποία παράγεται η μέγιστη νευροενδοκρινική προσπάθεια για την  αποκατάστασης της διαταραχθείσας ομοιοστατικής ισορροπίας . Τέλος, εάν αποτύχει η αποκατάσταση  επέρχεται η εξάντληση, δηλαδή η κατάρρευσης των αμυντικών συστημάτων και η εμφάνιση της ασθένειας.

Αυτό το πρότυπο της αντίδρασης στο στρες σε τρία στάδια , ως εκ τούτου , είναι σε  συνάρτηση με το χρόνο διάρκειας του στρεσογόνου παράγοντα . Σύμφωνα με τον Selye , μπορούμε να διακρίνουμε το καλό στρες (eustress) από το κακό στρες (distress) ή το φυσιολογικό στρες από το παθολογικό. Το πρώτο ενεργοποιεί μια απάντηση εύκολα αναστρέψιμη και όχι υπερβολική , ενώ το  δεύτερο , αντιθέτως, προκαλεί μια μη αναστρέψιμη αντίδραση, καθότι δυσανάλογη και παρατεταμένη στο χρόνο , σε σχέση  με τις πραγματικές  δυνατότητες  του οργανισμού.
Στις τελευταίες δεκαετίες έχουν συσσωρευτεί σταδιακά πολλές παρατηρήσεις που έχουν εμπλουτίσει το  νευρο- φυσιολογικό  μοντέλο που προτείνει Selye και έχουν δραματικά αναδείξει τα όριά του, σε ψυχολογικό επίπεδο.  Είναι στην πραγματικότητα μια θεωρία προφανώς πολύ άκαμπτη και στερεότυπη , που στηρίζεται σε μια σειρά λεπτομερών παρατηρήσεων   που έγιναν σε πειραματόζωα και  δεν ταιριάζει πλήρως με την πραγματικότητα του υποκειμενικού κόσμου του ανθρώπου . Επιπλέον , αρκετές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι διαφορετικοί άνθρωποι που εκτίθενται στο ίδιο ερέθισμα , αντιδρούν επίσης πολύ διαφορετικά , τόσο από την άποψη της φυσιολογικής αντίδρασης , όσο και από εκείνη του  ψυχολογικού βιώματος .  Για τους γνωσιακούς ψυχολόγους , ανάμεσα στο δυνητικά στρεσογόνο ερέθισμα και την  νευροενδόκρινη απάντηση μεσολαβεί η υποκειμενική εκτίμηση της απειλής.  Έτσι , ο καθένας από εμάς , δεν είναι εκτεθειμένος  παθητικά σε οποιοδήποτε εξωτερικό ερέθισμα, αλλά συνεχώς φιλτράρει και ερμηνεύει τα πάντα που του συμβαίνουν.  Επομένως, ανάλογα με το είδος του νοήματος  που προσδίδουμε σε κάθε ερέθισμα , θα ενεργοποιηθεί ή δεν θα  ενεργοποιηθεί , μια στρεσογόνος αντίδραση ,διαφορετικού μεγέθους και διάρκειας , και θα βιωθούν διαφορετικοί συνδυασμοί των συναισθημάτων. Με λίγα λόγια , η αντίδραση στο στρες είναι μια ενεργητική διαδικασία , υποκειμενική , κάθε άλλο παρά αυτόματη και ποτέ πανομοιότυπη.  Από την ψυχολογική πλευρά υπάρχει πάντα μια ερμηνεία του ερεθίσματος που είναι απολύτως υποκειμενική.
Θα πρέπει επίσης να τονίσουμε  τη σημασία της λεγόμενης φάσης της αντιμετώπισης, αναπροσαρμογής (cope ,κώουπ, coping : αγγλικός όρος , προϋποθέτει την ενεργό και συστηματική αναδιάρθρωση των γνωστικών σχημάτων). Είναι αυτή που μας επιτρέπει , όταν είναι αποτελεσματική , να επανεξετάσουμε  το « αγχωτικό γεγονός» από μια άλλη σκοπιά . Βλέπουμε ότι , σε σύγκριση με τον ίδιο αγχωτικό γεγονός , π.χ. μια διάγνωση καρκίνου , άτομα παρόμοια από πολλές απόψεις , ( φύλο, ηλικία , κοινωνικο – οικογενειακή κατάσταση , τον τύπο και το στάδιο του όγκου ) , αντιδρούν με πολύ διαφορετικούς τρόπους : υπάρχουν εκείνοι που απελπίζονται, αυτοί που κλείνονται στον εαυτό τους, αυτοί που γίνονται υπερδραστήριοι, εκείνοι που αναδιοργανώσουν με σύνεση τη ζωή τους , αυτοί που γίνονται πικρόχολοι προς τους πάντες και τα πάντα , αυτοί που ασπάζονται μια θρησκεία, αυτοί που γίνονται μεγαλόψυχοι και ενεργοποιούνται στον εθελοντισμό κ.λπ.

Σ’αυτό ακριβώς το σημείο παρεμβαίνει η γνωσιακή ψυχοθεραπεία . Βοηθάει το άτομο να δει τα γεγονότα από άλλη οπτική γωνία και να αλλάξει την τελική ερμηνεία που δίνει. Η αλλαγή αυτή της προσέγγισης έχει τεράστια επίπτωση στην βελτίωση της ψυχολογίας του ατόμου που θα επηρεάσει δραματικά και την πορεία της υγείας του. Στην ουσία, αυτό που διαφοροποιεί την αντίδραση του καθενός μπροστά στο ίδιο στρεσογόνο ερέθισμα είναι ο τρόπος της αντιμετώπισης, που απορρέει από την νοηματοδότηση του γεγονότος, τις προβλέψεις, την αξιολόγηση   των προσωπικών δυνάμεων, τις προηγούμενες παρόμοιες εμπειρίες, την δύναμη του χαρακτήρα. Σε αυτό το σημείο, σε σύγκριση με το eustress ή distress του Selye, έχει περισσότερο νόημα να μιλάμε για αποτελεσματική και αναποτελεσματική αντιμετώπιση, θέλοντας μ’αυτό να μετατοπίσουμε την έμφαση από τα χαρακτηριστικά του στρεσογόνου γεγονότος, στον τρόπο που κάθε άτομο χρησιμοποιεί για να το αντιμετωπίσει .

Ψυχολογικά, ένας τρόπος αντιμετώπισης θεωρείται αποτελεσματικός, εφόσον το άτομο καταφέρνει να  ξαναχτίσει  την συναισθηματική του ισορροπία, που προηγουμένως είχε διαταραχθεί από το στρεσογόνο παράγοντα. Από φυσιολογική άποψη, η αποτελεσματικότητα έγκειται στη μείωση της συχνότητας και της έντασης της  νευροενδοκρινικούς απόκρισης. Νέες μέθοδοι ψυχοθεραπείας (π.χ. ψυχοθεραπεία επικεντρωμένη στο νόημα (meaning-centered), προγράμματα μείωσης του στρες βασισμένα στη διανοητική ικανότητα και γνωσιακές-υπαρξιακές [cognitive-existential], καθώς επίσης και υποστηρικτικές-εκφραστικές [supportive-expressive], ομαδικές θεραπείες) αναπτύσσονται ήδη δραστήρια και μελετώνται σε καρκινοπαθείς ασθενείς, εμπλουτίζοντας έτσι το οπλοστάσιο των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων που είναι αποτελεσματικές σε αυτό τον πληθυσμό ασθενών.

Στρες και ανοσοποιητικό σύστημα

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα , από ογκογενετική άποψη,, είναι η σχέση μεταξύ άγχους και λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος . Η σημασία του ανοσοποιητικού συστήματος στην ογκολογία  χρονολογείται από τη δεκαετία του ‘60 χρόνια, με τις  μελέτες του Sir Mc Farlaine Burnot .
Το ανοσοποιητικό σύστημα έχει ως κύρια αποστολή την αναγνώριση και μετέπειτα εξουδετέρωση / εξάλειψη των αντιγόνων .  Ρυθμίζεται σε δύο επίπεδα : το πρώτο επίπεδο αποτελείται από τις εγγενείς μηχανισμούς που βρίσκονται κάτω από το γενετικό έλεγχο και εξασφαλίζουν τη βασική λειτουργία του ίδιου του συστήματος , ενώ το δεύτερο ελέγχεται από πολύπλοκους νευροενδοκρινικούς  μηχανισμούς, που επιτρέπουν στα συναισθήματα να μεταβάλλουν την ευαλωτότητα   στις ασθένειες , μέσω ρυθμίσεων στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος .

Όλα τα σπονδυλωτά διαθέτουν άμυνες για την προστασία έναντι μικροοργανισμών ή άλλα παθογόνα που προκαλούν διάφορα είδη ασθενειών . Η φυσική ικανότητα του σώματος να αυτοπροστατεύεται  έχει μεγάλη σημασία στην ιατρική επιστήμη : οι ερευνητές πιστεύουν ότι προσφέρει μια ικανή άμυνα έναντι του καρκίνου . Καθ’όλη τη διάρκεια της ζωής μας παράγονται καρκινογόνα κύτταρα, χωρίς αυτό να προκαλεί την εμφάνιση όγκων. Αυτό οφείλεται στην ικανότητα του  ανοσοποιητικού μας  συστήματος να τα εντοπίζει και να τα καταστρέφει. Υπάρχει μια ποικιλία παραγόντων που μας προστατεύουν από τη δημιουργία καρκίνων. Υπάρχουν οι μακρόφαγοι, τα λεμφοκύτταρα Τ, τα λευκά αιμοσφαίρια, τα λεμφοκύτταρα Β που παράγουν αντισώματα, τα κύτταρα Κ (killer=δολοφόνοι), τα κύτταρα ΝΚ (natural killer) τα κυτταροτοξικά κύταρα,  κλπ. Τα ΝΚ λεμφοκύτταρα είναι ιδιαίτερα σημαντικά στην αναγνώριση και καταστροφή καρκινογόνων κυττάρων και μολυσμένων με καρκινογόνους ιούς. Είναι επίσης ικανά να παράγουν κυττοκίνες, όπως η ιντερφερόνη γ, που ενεργοποιεί τους μακρόφαγους. Συνεπώς το  νικηφόρο όπλο για την πρόληψη της ανάπτυξης του καρκίνου μπορεί να είναι η διέγερση  μιας ανοσολογικής απόκρισης .


Σύγχρονες θεραπείες κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Οι ιντερφερόνες α και γ χρησιμοποιούνται ως συμπληρωματική θεραπεία σε πολλές κακοήθεις νεοπλασίες. «Για παράδειγμα η ιντερφερόνη α-2b χρησιμοποιείται στη θεραπεία της χρόνιας μυελογενούς λευχαιμίας. Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Σαουθάμπτον ανέπτυξαν μια πειραματική ακόμα ανοσολογική θεραπεία ώστε να «πολεμήσουν» καρκίνους όπως αυτοί του παγκρέατος καθώς και της κεφαλής και του τραχήλου, οι οποίοι είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστούν με τα υπάρχοντα φάρμακα.

Πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι πολλοί καρκίνοι μπορούν να «σβήσουν» τα ανοσοκύτταρα κάνοντάς τα ανίκανα να επιτελέσουν το φυσιολογικό καθήκον τους, που είναι να επιτίθενται στους καρκινικούς όγκους και να σταματούν την ανάπτυξή τους.

Η πειραματική θεραπεία με την κωδική ονομασία ChiLob 7/4 ανοίγει και πάλι τον «διακόπτη» των κυττάρων και αυξάνει τους αριθμούς τους. Χορηγώντας την παράλληλα με ένα εμβόλιο το οποίο μπορεί να εκπαιδεύσει τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος ώστε να στοχεύσουν τον καρκίνο, οι ειδικοί εκτιμούν ότι θα μπορούν να έχουν επικεντρωμένη δράση των κυττάρων ενάντια στην εκάστοτε μορφή της νόσου που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Το φάρμακο αυτό είναι το τελευταίο στο πολλά υποσχόμενο πεδίο της ανοσοθεραπείας ενάντια στον καρκίνο – η ανοσοθεραπεία (βιολογική θεραπεία) προσπαθεί να εκμεταλλευθεί το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα των ασθενών ώστε να επιτίθεται στους όγκους αντί να βασιστεί στις συμβατικές θεραπείες όπως η χημειοθεραπεία και η ακτινοθεραπεία.
Υπάρχουν και ανοσοθεραπείες για τον έλεγχο των παρενεργειών από την χημειοθεραπεία.

    Φαρμακευτικές ουσίες που αυξάνουν τον αριθμό των λευκοκυττάρων του αίματος και προστατεύουν από τις λοιμώξεις τους ασθενείς, που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία.

    Ερυθροποιητίνη: Επάγει την αύξηση της παραγωγής ερυθροκυττάρων του αίματος σε ασθενείς, που εμφανίζουν αναιμία.

    IL- 11 (ιντερλευκίνη–11): Αυξάνει την παραγωγή αιμοπεταλίων (ένας τύπος κυττάρων του αίματος που συμμετέχει στο μηχανισμό πήξης).
Οι έρευνες για τα εμβόλια κατά του καρκίνου προσφέρουν συνεχώς νέες γνώσεις σχετικά με την θεραπεία του μελανώματος, των λεμφωμάτων και του καρκίνου των νεφρών, του μαστού, των ωοθηκών, του προστάτη, του παχέος εντέρου και του πρωκτού.

Αντιστρόφως τα άρρωστα κύτταρα αναπτύσσονται και ο καρκίνος εξελίσσεται ακριβώς όταν το ανοσοποιητικό σύστημα δεν λειτουργεί σωστά . Είναι πλέον γνωστό ότι τα εξωτερικά ερεθίσματα ( ψυχο - κοινωνικά , συμπεριφορικά , περιβαλλοντικά , συναισθηματικά)  και τα εσωτερικά , ανοσοποιητικού  τύπου, συνδέονται στενά με την εμφάνιση ασθενειών .

Οι  βιολογικές  βάσεις  αυτών των  συνδέσεων  προέρχονται από αμέτρητες μελέτες που έγιναν σχετικά με τη μεταβλητότητα των κυκλοφορούντων επιπέδων ορισμένων ορμονών όπως ACTH , κορτιζόλης , κατεχολαμινών  ( επινεφρίνη , νορεπινεφρίνη και ντοπαμίνης ) . Μετά το στρεσογόνο ερέθισμα ενεργοποιείται τάχιστα ο άξονας υποθάλαμος-υπόφυση-επινεφρίδια, μέσα από τις νευρικές ίνες του συμπαθητικού συστήματος που καταλήγουν στον μυελό των επινεφριδίων. Σε λίγα δευτερόλεπτα ο μυελός των επινεφριδίων παράγει αδρεναλίνη και νοραδρεναλίνη, και σε μικρότερες ποσότητες ντοπαμίνη, οι οποίες  προκαλούν βιολογικές μεταβολές (αύξηση  της αρτηριακής πίεσης, και της  καρδιακής συχνότητας , διαστολή της οφθαλμικής κόρης και βελτίωση της προσοχής, διαστολή των βρογχιολίων στους πνεύμονες, διάσπαση του γλυκογόνου στο ήπαρ και απελευθέρωση του καυσίμου γλυκόζης στο αίμα  ).
Όταν το στρες είναι μεγαλύτερης διάρκειας μπαίνει σε λειτουργία ένας συμπληρωματικός μηχανισμός που ξεκινάει με την παραγωγή της εκλυτικής ορμόνης της κορτικοτροπίνης CRH, στον υποθάλαμο  που προκαλεί την έκκριση της  ACTH  (αδενοκορτικοτρόπου ορμόνης= φλοιοεπινεφριδιοτρόπου ) από την αδενουπόφυση, η οποία μέσω της γενικής κυκλοφορίας ερεθίζει στον φλοιό των επινεφριδίων την παραγωγή γλυκοκορτικοειδών (κυρίως κορτιζόλης ) και αλατο κορτικοειδών ορμονών (αλδοστερόνης) που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό των ηλεκτρολυτών Κ-Να.
Η κορτιζόλη είναι μια στεροειδής ορμόνη, η οποία αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση της επόμενης φάσης της απάντησης στο στρες. Αυξάνει το σάκχαρο του αίματος από τον καταβολισμών λιπαρών οξέων αλλά και πρωτεϊνών. Βοηθά την αδρεναλίνη να αυξήσει την αρτηριακή πίεση και την καρδιακή συσταλτικότητα. Η κορτιζόλη επίσης σταματά την ανάπτυξη, την πέψη, και τη δράση του ανοσοποιητικού συστήματος . Λειτουργίες όπως η φλεγμονή και η επούλωση πληγών είναι καλύτερα να γίνουν αργότερα, για να μην παρεμβαίνουν σε ώρα δράσης.  Πρόσφατες  έρευνες απέδειξαν  ότι η ίδια η εκλυτική ορμόνη της κορτικοτροπίνης CRH έχει άμεση επίδραση στην ανοσία, έχοντας ως επιλεγμένο στόχο τα  κυττάρων ΝΚ (φυσικούς δολοφόνους) που αναστέλλονται.

 Το τελευταίο βήμα του κυκλώματος είναι η παλίνδρομη ανατροφοδότηση του εγκεφάλου με κορτιζόλη.

 Το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ευαίσθητο και σε άλλες ορμόνες που η παραγωγή τους επηρεάζεται κατά τη διάρκεια χρόνιου ψυχολογικού στρες, όπως η αυξητική GH, Η θυρεοτρόπος TSH, η προλακτίνη, η τεστοστερόνη, οι προσταγλαντίνες, τα ενδογενή οποιοειδή, η μελατονίνη κλπ. Είναι ευκόλως κατανοητό ότι το χρόνιο άγχος με την συνεχής  παραγωγή κορτιζόλης καταστέλλει τις άμυνες του ανοσοποιητικού συστήματος, με αύξηση του κινδύνου εμφάνισης μολυσματικών ασθενειών και όγκων .. Εξ άλλου η νοραδρεναλίνη που παράγεται σε καταστάσεις στρες ερεθίζει την παραγωγή τον παράγοντα της αύξησης του αγγειακού ενδοθηλίου (VEGF) που προάγει την αγγειογένεση στο εσωτερικό του καρκινικού όγκου.

Πειράματα που έγιναν σε Πανεπιστήμια και ερευνητικά  κέντρα (John Hopkins Kimmel Cancer Center) απέδειξαν ότι τα πειραματόζωα που εκτέθηκαν σε στρεσογόνες συνθήκες  και σε καρκινογόυς  παράγοντες ανέπτυξαν πολύ ταχύτερα καρκίνους από τα ζώα που είχαν εκτεθεί μόνο σε καρκινογόνους παράγοντες (U.V.). Τις παρατηρήσεις αυτές επιβεβαίωσαν αναμνηστικές έρευνες σε πολλούς τύπους ανθρώπινων καρκίνων (ωοθηκών και ρινοφαρυγγικό : Ohio State,University). 

Φαινόμενο nocebo, ένα άγνωστο αίτιο θανάτου

Το θέμα της ημερίδας μας είναι « Ο καρκίνος μπορεί να θεραπευτεί». Η λέξη καρκίνος έχει αποκτήσει βαρύγδουπη και δυσοίωνη σημασία με σοβαρές ψυχολογικές επιπτώσεις στους μη γνώστες και ειδικούς. Στο άκουσμα και μόνο της λέξης καρκίνος ή επάρατης νόσου, πολλοί άνθρωποι ασυνείδητα πατάνε το κουμπί της αυτοκαταστροφής αφού υιοθετούν ένα καταστροφικό σενάριο. Αυτό είναι το  αποτέλεσμα της αρνητικής πρόβλεψης λέγεται φαινόμενο ή αποτέλεσμα nocebo και είναι το αντίστροφο του placebo,  ή της θετικής προσμονής. Ο εγκέφαλος δεν μπορεί υποσυνείδητα να διακρίνει ένα γεγονός από μια αυθυποβολή  και αντιδρά με τον ίδιο τρόπο ! Κάθε ιδέα που καταλαμβάνει  το νου, μετατρέπεται από το σώμα σε πραγματικότητα. Θυμηθείτε τη δύναμη ελέγχου πάνω στο σώμα που εξασκούν μερικοί γυμνασμένοι φακίρηδες , ή τα θαυμαστά πράγματα που κάνουν οι άνθρωποι σε βαθιά ύπνωση, και τα φαινόμενα της υστερικής
παράλυσης και της υστερικής τύφλωσης που σηματοδότησαν την αφετηρία της ψυχανάλυσης .
 

Ο Emile Coué ( 1857 – July 2, 1926), Γάλλος ψυχοθεραπευτής εφηύρε συστηματοποιημένα την διαδικασία του placebo effect, με την ανάπτυξη της αισιόδοξης, θεραπευτικής αυθυποβολής του. Παρατήρησε ότι οι ασθενείς που τους χορηγούσε ένα φάρμακο (ήταν φαρμακοποιός) και που εκθείαζε την αποτελεσματικότητά του, είχαν καλύτερη  πορεία από άλλους ασθενείς που λάμβαναν το ίδιο φάρμακο χωρίς εκθειασμό! Το 1910 άρχισε να μελετάει υπό τους Ambroise-Auguste Liébeault and Hippolyte Bernheim, δύο εξέχοντες υπνωτιστές.  Ο Coué στις αρχές του προηγούμενου αιώνα γιάτρεψε εκατοντάδες ασθενείς από διάφορες, ήπιες και βαριές ασθένειες με έναν συνδυασμό ύπνωσης, φαντασιακής επιρροής (οραματισμού) και επανάληψης μιας θετικής  φράσης. Η φράση του ήταν το απλούστατο «Κάθε μέρα, με κάθε τρόπο, γίνομαι καλύτερα, όλο και καλύτερα» ,που αφού την υπέβαλε στου ασθενείς τους, τους έβαζε να την λένε καθημερινά, σε τακτά διαστήματα επαναλήψεων.. Το βιβλίο του «Αυτοκυριαρχία Μέσω της Ενσυνείδητης Αυθυποβολής» (Self Mastery Through Conscious Autosuggestion) είναι πλέον κλασσικό.

Που έγκειται η δύναμη των αυθυποβολών;

Το επιδιωκόμενο είναι να μεταβληθούν οι κυρίαρχες σκέψεις. Ουσιαστικά η σκέψη της αρρώστιας αντικαθίσταται από τη σκέψη της υγείας. "Η αυθυποβολή όταν γίνεται για μακρό διάστημα και με σταθερότητα μπορεί να σπάσει τα όρια της προσωπικότητας μετατοπίζοντας την σκέψη – και κυρίως αυτό που επηρεάζει η σκέψη, το συναίσθημα- στην σωστή πλευρά, την πιο αποδοτική για τον άνθρωπο.
Το  μυστικό της επιτυχίας βρίσκεται στη συνειδητή αποδοχή της ιδέας (πίστη) από τον ασθενή. Οι περισσότερες αρνητικές πεποιθήσεις , που υπάρχουν στον καθένα μας, έχουν δημιουργηθεί μέσα από μια ατέλειωτη σειρά «αρνητικών εγγραφών». Με την υποκατάστασή τους, μέσω «θετικών εγγραφών» τα δεδομένα μπορεί να αντιστραφούν. Αυτό ακριβώς κάνει η γνωσιακή ψυχοθεραπεία που αλλάζει τους δυσλειτουργικούς μηχανισμούς σκέψης με άλλους πιο λειτουργικούς. Η διαφορά της ψυχοθεραπείας από την αυθυποβολή είναι ότι η αλλαγή είναι πιο συνειδητή και σταθερή σε βάθος χρόνου, αφού αλλάζει τους  βασικούς προγραμματισμούς του ατόμου. Σε αντίθετη περίπτωση, αν οι αυθυποβολές συγκρούονται μα τις δομικές , πεποιθήσεις,

( αυτό που ο Cοué, ονομάζει "self-conflict" εσωτερική σύγκρουση), το αποτέλεσμα είναι πενιχρό έως αντίθετο από το προσδοκώμενο! Ο ασθενής πρέπει να εγκαταλείψει την εκβιαστική θέληση και να εστιαστεί αντίθετα στη δύναμη της φαντασίας του, αν θέλει να έχει πλήρη επιτυχία στη θεραπεία του. Ο βιογράφος του Harry Brooks (1890–1951), ισχυρίζεται η επιτυχία της μεθόδου του ήταν γύρω στο 93%. Το υπόλοιπο 7% των ασθενών περιλάμβανε αυτούς που ήταν σκεπτικιστές ως προς την μέθοδό του και αυτούς που αρνιόντουσαν να το παραδεχτούν. Είναι αξιοσημείωτο ότι στην διπλή τυφλή μέθοδο για την δοκιμασία της αποτελεσματικότητας ενός φαρμάκου το placebo έχει ένα θετικό αποτέλεσμα γύρω στο 40 με 45%! Τι θα γινόταν αν μαζί με την φαρμακευτική ουσία συνδυάζαμε τη δύναμη της αυθυποβολής; 

Ιδού κάποιοι τρόποι με τους οποίους μπορείτε να ρίξετε τη κορτιζόλη και τις κατεκολαμίνες ,αν βρίσκονται  σε υψηλά επίπεδα.

1. Ο διαλογισμός. Ο διαλογισμός βοηθά να μειωθεί σημαντικά η κορτιζόλη και η αρτηριακή πίεση. Αυτό έδειξε μια μελέτη σε άτομα που έκαναν διαλογισμό για έξι εβδομάδες. Παρομοίως, οι συμμετέχοντες σε άλλη μελέτη του πανεπιστημίου Μαχαρίσι, που διαλογίζονταν καθημερινά για τέσσερις μήνες μείωσαν την κορτιζόλη κατά μέσο όρο 20%.

2. Ακούστε μουσική. Η μουσική έχει ηρεμιστική επίδραση στον εγκέφαλο, ειδικότερα όταν έχουμε στρες. Ομάδα επιστημόνων του πανεπιστημίου της Οσάκα στην Ιαπωνία έπαιξαν μουσική σε μία ομάδα ασθενών που θα υποβάλλονταν σε κωλονοσκόπηση και κατέγραψαν μείωση 65% στην κορτιζόλη σε σύγκριση με άλλη ομάδα ασθενών που δεν άκουσε μουσική.

3. Ο ύπνος μειώνει την κορτιζόλη. Φυσιολογικά η παραγωγή της κορτιζόλης μειώνεται από τα μεσάνυχτα έως τις τέσσερις το πρωί. Το να μένει κάποιος ξύπνιος μετά τα μεσάνυχτα διαταράσσει το φυσιολογικό μοτίβο έκκρισης και μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα της ορμόνης στον οργανισμό. Ποια είναι η διαφορά του να κοιμάται κανείς έξι αντί για οκτώ ώρες; 50% παραπάνω κορτιζόλη στο αίμα. Όταν μία ομάδα πιλότων κοιμήθηκε έξι ώρες ή λιγότερες για μία εβδομάδα ενώ βρίσκονταν σε υπηρεσία η κορτιζόλη στο σώμα τους αυξήθηκαν σημαντικά και παρέμειναν στην κατάσταση αυτή για δύο εικοσιτετράωρα, σύμφωνα με μελέτη του γερμανικού Ινστιτούτου Αεροδιαστιμικής Ιατρικής. Ο μεσημεριανός ή απογευματινός ύπνος μειώνει επίσης την κορτιζόλη σε όσους δεν καταφέρνουν να κοιμηθούν οκτώ ώρες το βράδυ.

4. Πιείτε τσάι. Ανακούφιση και ηρεμία δίνει το τσάι (πράσινο ή μαύρο) σε όσους το επιλέγουν. Εθελοντές που συμμετείχαν σε μελέτη ερευνητών του University College London (UCL) στους οποίους δόθηκε μία αποστολή που προκαλούσε στρες έδειξε ότι η κορτιζόλη στα άτομα που πίνουν τσάι συστηματικά ήταν μειωμένα κατά 45% σε σύγκριση με εκείνα που δεν έπιναν τσάι. Βέβαια, ξέρουμε ότι η καφεΐνη όντως αυξάνει την κορτιζόλη (το τσάι περιέχει καφεινη) αλλά αυτό δεν είναι κάτι που πρέπει να σας τρομάζει. Ίσως τα φυτοχημικά όπως οι πολυφαινόλες και τα φλαβονοειδή να ευθύνονται για την ηρεμιστική ιδιότητα που έχει το τσάι.

5. Βγείτε με έναν φίλο και γελάστε. Ένας καλός φίλος που σας κάνει να λύνεστε στα γέλια καταφέρνει περισσότερα από το σας κάνει να ξεχνάτε τα προβλήματά σας: Ρυθμίζει τα επίπεδα κορτιζόλης στον οργανισμό σας και μπορεί να τα ρίξει ακόμα και 50%. Το γέλιο είναι αρκετό για να κατεβάσει τα επίπεδα κορτιζόλης στα μισά, λέει μια μελέτη του πανεπιστημίου Loma Linda.

6. Το μασάζ μειώνει την κορτιζόλη. Το μασάζ ρίχνει κατά 30% τα επίπεδα κορτιζόλης σύμφωνα με μελέτες της Ιατρικής Σχολής του πανεπιστημίου του Μαιάμι. Εκτός από το να κρατά σε χαμηλά επίπεδα την κορτιζόλη, το μασάζ μειώνει το στρες προτρέποντας την παραγωγή ντοπαμίνης και σεροτονίνης – δύο ορμονών που μας κάνουν να αισθανόμαστε όμορφα.

7. Βάλτε στη ζωή σας την άσκηση. Αυτό εκ πρώτης όψεως φαίνεται περίεργο. Όλα τα είδη του στρες (φυσικό ή συναισθηματικό) δίνουν σήμα στον οργανισμό να αυξήσει τα επίπεδα της κορτιζόλης στο αίμα. Η άσκηση είναι ένα είδος στρες που παράγει προσωρινά κορτιζόλη. Αλλά σύντομα η κορτιζόλη επανέρχεται στη φυσιολογική τιμή της μετά το τέλος της άσκησης. Η συστηματική άσκηση, χωρίς υπερβολικό τρόπο, τείνει να μειώνει τη σύνηθες ποσότητα της κορτιζόλης στο αίμα, ελαττώνοντας τα συμπτώματα του στρες.

Υπάρχουν πολλές πρακτικές συμβουλές για τη μείωση του χρόνιου στρες, που παράγει ψηλά επίπεδα κορτιζόλης :

1) Η Γιόγκα και ο διαλογισμός (προσευχή)
2) Η μουσικοθεραπεία
3) Η μέτρια άσκηση και το μασάζ
4) Ο επαρκής ύπνος
5) Η σωστή διατροφή
6) Η ψυχαγωγία

7) Επαφή με τη φύση και ζώα

Ο λόρδος Βύρωνας έλεγε ότι κάθε φορά που κάποιος μπορεί να γελά, θα πρέπει να το κάνει διότι όπως ισχυριζόταν το γέλιο είναι ένα προσιτό σε όλους, φτηνό φάρμακο. Ακόμη πολύ πριν η επιστήμη αποδείξει τις ευεργετικές για τον οργανισμό δράσεις του γέλιου, οι άνθρωποι είχαν καταλάβει ότι το καλό γέλιο και το χιούμορ προσφέρουν αναζωογόνηση και την πολυπόθητη ξεκούραση. 

Επιστήμονες του πανεπιστήμιου της Καλιφόρνιας, μέτρησαν σε άνδρες εθελοντές τις ορμονικές αλλαγές στο αίμα όταν αυτοί περίμεναν από 3 μέρες πριν, να δουν ένα ευχάριστο γεγονός. Οι μετρήσεις έδειξαν ενδιαφέροντα στοιχεία:

1. Πτώση κατά 39% των επιπέδων της κορτιζόνης στο αίμα

2. Πτώση κατά 70% της αδρεναλίνης

3. Αύξηση κατά 27% της ενδορφίνης, η οποία είναι ορμόνη που παράγεται από τον οργανισμό, ανάλογη της μορφίνης και που κάνει το άτομο να νιώθει καλά

4. Αύξηση κατά 87% της αυξητικής ορμόνης. Η αυξητική ορμόνη έχει θετικές επιδράσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα που είναι το σύστημα άμυνας του οργανισμού.

Η μείωση των ορμονών του στρες συμβάλλει στη μείωση της αρτηριακής πίεσης ελαττώνοντας έτσι τον κίνδυνο για καρδιακά και εγκεφαλικά επεισόδια.

Ίσως θα πρέπει να αναθεωρήσουμε τις αξίες και τις προτεραιότητές μας και να δώσουμε στον εαυτό μας και στους κοντινούς μας ανθρώπους περισσότερο χρόνο. Συνεπώς η υιοθέτηση μιας θετικής στάσης ζωής, μας χαρίζει ποιότητα ζωής , μακροζωία και ισχυρές άμυνες απέναντι σε κάθε νόσο.

Η αλλαγή όμως νοοτροπίας και η αναθεώρηση των προτεραιοτήτων μας δεν είναι πάντα τόσο εύκολη, ειδικά όταν κουβαλάμε μεγάλα ψυχολογικά βάρη και ταυτόχρονα βρισκόμαστε στη δύνη μιας νόσου. Η σωστή ψυχοθεραπευτική βοήθεια μπορεί τότε να είναι καταλυτική για την  επίτευξη του στόχου.

Ένα άλλο πολύ ισχυρό φάρμακο , που φύλαξα για το τέλος ενώ θα έπρεπε να αναφερθεί πρώτο, είναι φυσικά η Αγάπη που περιέχει τη συγχώρεση, την αποδοχή και αυτοαποδοχή, την αυθεντικότητα, την ευγνωμοσύνη και την αλληλεγγύη.

 Ευχαριστώ τον Σύλλογο Καρκινοπαθών-Εθεόντών-Φίλων-Ιατρών  "Κ.Ε.Φ.Ι.",    για την ευγενική πρόσκληση.
Κάθε δεύτερη Πέμπτη , στα γραφεία του Συλλόγου πραγματοποιείται  η ανοιχτή συνάντηση  ψυχολογικής στήριξης ασθενών και φροντιστών ασθενών.
 Πληροφορίες : 210-6468222,
site: www.anticancerath.gr.