ΨΥΧΟΣΥΝΘΕΣΗ

Ψυχική ισορροπία και Αυτογνωσία σε περίοδο κρίσης

2012-01-26T18:53:00.002+02:00

Το Κοινωνικό Δίκτυο Θετικής Ενάργειας και τo Κέντρο Ψυχικής Θεραπείας και Ανάπτυξης διοργανώνουν την Τετάρτη 22 Φεβρουαρίου στις 20.00-22.00 ,στο Μέγαρο Υπατία (Ηπείρου 2 και Πατησίων, απέναντι από το Αρχαιολογικό Μουσείο))
διαδραστική συνάντηση με θέμα:

"Ψυχική ισορροπία και Αυτογνωσία σε περίοδο κρίσης"
Θα εξεταστούν τα κάτωθι ερωτήματα:
-Πως μπορούμε να προστατευθούμε από τον φόβο, το άγχος και την κατάθλιψη;
-Μπορεί η κρίση να κρύβει ευκαιρίες προσωπικής και συλλογικής ανάπτυξης;
-Αν ναι, πως μπορούμε να τις εκμεταλλευτούμε;
-Αλληλεγγύη πολιτών και ψυχική υγεία

Εισηγητής : Γιάννης Αυγουστάτος, ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής

Είσοδος ελεύθερη

https://www.facebook.com/events/126151407506611/

Ο ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ,

2011-02-22T15:50:00.003+02:00

“The Emerging Role of Meditation in Addressing Psychiatric Illness, with a Focus on Substance Use Disorders”

Division of Substance Abuse, New York State Psychiatric Institute/Columbia-Presbyterian Medical Center, New York, NY

Κατά τα τελευταία 30 χρόνια, η πρακτική του διαλογισμού (meditation) γίνεται ολοένα πιο δημοφιλής στα κλινικά περιβάλλοντα. Επιπρόσθετα στις βασισμένες στις ενδείξεις (evidence-based) ιατρικές χρήσεις, ο διαλογισμός είναι δυνατό να έχει και ψυχιατρικά οφέλη. Στην ανασκόπηση αυτή, συζητείται η βιβλιογραφία σχετικά με το ρόλο του διαλογισμού στην αντιμετώπιση ψυχιατρικών προβλημάτων, και ειδικότερα των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών (substance use disorders). Η κάθε μια από τις τρεις μεθόδους διαλογισμού που έχουν μελετηθεί ευρύτερα – ο υπερβατικός διαλογισμός (transcendental meditation), ο βουδιστικός διαλογισμός (Buddhist meditation) και ο βασισμένος στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμός (mindfulness meditation) – εξετάζεται κριτικά όσον αφορά την προϊστορία της, τις τεχνικές, τους μηχανισμούς δράσης και τις βασισμένες στις ενδείξεις κλινικές εφαρμογές της, ενώ ιδιαίτερη προσοχή αποδίδεται στον αναδυόμενο ρόλο του διαλογισμού στη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών. Εξετάζονται επίσης οι μοναδικές μεθοδολογικές δυσκολίες που περιβάλλουν τη μελέτη του διαλογισμού. Σε μια σύντομη συζήτηση παρουσιάζονται κατόπιν ως ενιαίο σύνολο οι έρευνες που έχουν ολοκληρωθεί μέχρι σήμερα, διασαφηνίζονται οι συγκεκριμένοι τρόποι με τους οποίους ο διαλογισμός μπορεί να αποβεί χρήσιμος για τις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές και προτείνονται νέες κατευθύνσεις έρευνας. (HARV REV PSYCHIATRY 2009, 17:254-267.)

Λέξεις-κλειδιά: βουδιστικός διαλογισμός, διαλογισμός, γνώση και συναίσθηση, ψυχιατρική, διαταραχές οφειλόμενες στη χρήση ουσιών, υπερβατικός διαλογισμός

Καθώς πληθαίνουν συνεχώς οι ασθενείς και οι γιατροί που επιλέγουν εναλλακτικές λύσεις αντί της παραδοσιακής, προσανατολισμένης προς τα φάρμακα θεραπείας, η κλινική χρήση και η δημοτικότητα του διαλογισμού έχουν αυξηθεί εντυπωσιακά. Έχει επίσης αυξηθεί και το επιστημονικό ενδιαφέρον για το θέμα αυτό. Σχεδόν 70 έγκυρα άρθρα αφιερωμένα στη γνώση και συναίσθηση (mindfulness) (μια βουδιστικής προέλευσης πρακτική διαλογισμού που έχει ενσωματωθεί στην κλινική χρήση) δημοσιεύθηκαν μόνο το 2007 (1). Από τις λεγόμενες εναλλακτικές (alternative) θεραπείες που υπάρχουν για τους ασθενείς, ο διαλογισμός και οι σχετιζόμενες με αυτόν πρακτικές έχουν αξιολογηθεί ευρύτερα και αποτελούν την πρώτη ψυχοσωματική παρέμβαση (mind-body intervention) που υιοθετήθηκε από τους παρέχοντες συμβατική φροντίδα υγείας και ενσωματώθηκε στα βασισμένα στις ενδείξεις θεραπευτικά προγράμματα (2). Τα ιατρικά οφέλη του διαλογισμού περιλαμβάνουν βελτίωση της υπέρτασης (3, 4), αντιμετώπιση του στρες των χρόνιων νοσημάτων (5, 6) και προαγωγή της καρδιαγγειακής υγείας (4, 7). Ο μακροπρόθεσμος διαλογισμός είναι επίσης δυνατό να διαδραματίζει ρόλο στην επιβράδυνση και πιθανώς στην ανάσχεση της φλοιικής ατροφίας και της μείωσης των νοητικών λειτουργιών (cognitive decline) (8).

Ο διαλογισμός έχει μελετηθεί και σε ψυχιατρικά περιβάλλοντα. Αν και οι ενδείξεις για την αποτελεσματικότητά του είναι προκαταρκτικές (preliminary) και μη οριστικές προς το παρόν, στα πιθανά οφέλη του μπορεί να περιλαμβάνονται η βελτίωση της κατάθλιψης (9), η βελτίωση του άγχους (anxiety) (10), η προαγωγή της αποχής (abstinence) από τις εθιστικές φαρμακευτικές ουσίες (11, 12) και η μείωση των αυτοτραυματικών (self-injurious) συμπεριφορών των ασθενών με διαταραγμένη προσωπικότητα (13). Στην ανασκόπηση αυτή, συζητείται η διαθέσιμη βιβλιογραφία σχετικά με το ρόλο του διαλογισμού στην αντιμετώπιση των ψυχιατρικών νοσημάτων, και ιδιαίτερα των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών.

Η ανασκόπηση ξεκινά με τη διερεύνηση μερικών από τις προκλήσεις που απαντώνται στη μελέτη του διαλογισμού. Συζητούνται κατόπιν τρεις ξεχωριστές, ευρέως μελετημένες πρακτικές διαλογισμού: ο υπερβατικός διαλογισμός, ο βουδιστικός διαλογισμός και ο βασισμένος στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμός, μια κοσμική (secular) παραλλαγή του βουδιστικού διαλογισμού γνώσης και συναίσθησης. Κάθε τύπος διαλογισμού θα διερευνηθεί ανεξάρτητα όσον αφορά την προϊστορία του, τις τεχνικές του, τους θεωρούμενους μηχανισμούς δράσης του και τις βασισμένες στις ενδείξεις ψυχιατρικές εφαρμογές του, με ιδιαίτερη έμφαση στις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές. Ακολουθεί συζήτηση όπου παρουσιάζονται όλες οι έρευνες που έχουν διεξαχθεί μέχρι σήμερα, διασαφηνίζονται οι συγκεκριμένοι τρόποι με τους οποίους ο διαλογισμός μπορεί να αποβεί χρήσιμος για τις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές και προτείνονται νέες κατευθύνσεις έρευνας.

ΜΕΘΟΔΟΙ

Τα άρθρα εντοπίστηκαν μέσω έρευνας στις βάσεις δεδομένων του Ovid, του Medline και του PubMed με τη χρησιμοποίηση των εξής όρων: διαλογισμός (meditation), γνώση και συναίσθηση (mindfulness), ψυχιατρική (psychiatry), υπερβατικός διαλογισμός (transcendental meditation), βουδιστικός διαλογισμός (Buddhist meditation) και διαταραχές οφειλόμενες στη χρήση ουσιών (substance use disorders). Εντοπίσαμε περαιτέρω άρθρα καθ’ οδόν και συμβουλευτήκαμε εγχειρίδια για πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με τις τεχνικές του διαλογισμού γνώσης και συναίσθησης, του υπερβατικού διαλογισμού και του βουδισμού.

ΟΡΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ

Η αγγλική λέξη meditation προέρχεται από τη λατινική ρίζα meditor που σημαίνει λογίζομαι, συλλογίζομαι, στοχάζομαι. Ξεκίνησε ως πνευματική και θεραπευτική πρακτική σε διάφορα μέρη του κόσμου πριν από περισσότερα από 5.000 χρόνια, αλλά έχει οριστεί επιστημονικά, σε μεγάλο βαθμό, χωρίς αναφορά στη θρησκευτική αυτή παράδοση: ως πρακτική που αυτορρυθμίζει (self-regulates) το νου και το σώμα μέσω της υιοθέτησης ενός ορισμένου πλαισίου προσοχής (14, 15), ως αυτοκατευθυνόμενη άγρυπνη ψυχική διάθεση σε συνδυασμό με βαθιά σωματική χαλάρωση (16) και ως εκούσια και σε επιφυλακή υπομεταβολική κατάσταση παρασυμπαθητικής κυριαρχίας (17), μεταξύ άλλων (18). Αυτή η έλλειψη επικέντρωσης στην πνευματικότητα μπορεί να έχει κάποιο κόστος: έχει υποστηριχθεί ότι τα πνευματικά συστατικά του διαλογισμού ίσως έχουν ζωτική σημασία για τις επιδράσεις και τους μηχανισμούς δράσης του (26). Οι ορισμοί που περιλαμβάνουν ιδέες πνευματικής φύσης όμως δεν επιδέχονται επιστημονική διερεύνηση. Ο διαλογισμός έχει οριστεί, ακόμα και σε ακαδημαϊκά περιβάλλοντα, με ασαφείς, ανακριβείς και συγχυτικούς όρους όπως σοφία (wisdom), διαφώτιση (enlightenment) και ειλικρίνεια (openheartedness) (1, 19, 20, 26).

Μια άλλη δυσκολία που περιπλέκει την εννοιολογική σύλληψη (conceptualization) του διαλογισμού είναι το ότι οι καταστάσεις διαλογισμού είναι υποκειμενικές και ιδιωτικές. Κατά συνέπεια, δεν επιδέχονται εύκολα λεπτομερή εξέταση, έλεγχο αξιοπιστίας, ανάλυση ή ακόμα και ορισμό. Οι ορισμοί που επιχειρούν να αποτυπώσουν εννοιολογικά τις νοητικές διεργασίες που συνιστούν την πρακτική του διαλογισμού είναι πολύ διαφορετικοί από τους ορισμούς που θεωρούν δεδομένη μια πιο βιολογική ή φυσιολογική στάση (physiological stance), αλλά οι προσανατολισμένοι προς τη συνείδηση (consciousness-oriented) ορισμοί μπορεί να είναι από μόνοι τους πολύ διαφορετικοί ο ένας από τον άλλο (18). Εν πάση περιπτώσει, δεν υπάρχει ομοφωνία όσον αφορά τον ορισμό του διαλογισμού, αν και έχουν επινοηθεί ευρείς λειτουργικοί (operational) ορισμοί (18, 21).

Ο διαλογισμός περιλαμβάνει επίσης πολλές τεχνικές, μερικές από τις οποίες πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Οι τεχνικές αυτές διακρίνονται κυρίως από το επίκεντρο της προσοχής τους και μπορούν συνεπώς να οργανωθούν με βάση τον τύπο της προσοχής κατά μήκος ενός συνεχούς (continuum), στο ένα άκρο του οποίου βρίσκονται οι συγκεντρωτικές (concentrative) τεχνικές και στο άλλο οι τεχνικές γνώσης και συναίσθησης ή διάχυτες (diffuse) τεχνικές. Οι συγκεντρωτικές τεχνικές περιλαμβάνουν εστίαση σε ένα συγκεκριμένο αισθητηριακό ή νοητικό ερέθισμα αποκλείοντας οτιδήποτε άλλο: στην αναπνοή, για παράδειγμα, ή σε ένα αντικείμενο που υπάρχει στο χώρο. Οι διάχυτες τεχνικές, αντίθετα, επιτρέπουν να δημιουργούνται σκέψεις, συναισθήματα και αισθήσεις ενώ παράλληλα τηρείται μια στάση μη εκφοράς κρίσης (nonjudgmental), αποσπασμένη (detached) και δεκτική (accepting) απέναντί τους, καθώς επίσης και μια στάση αυξημένης αντιληπτικότητας που περιλαμβάνει προσοχή σε ολόκληρο το πεδίο αντίληψης (22, 23). Όπως θα γίνει φανερό, οι περισσότερες πρακτικές διαλογισμού είναι και συγκεντρωτικές και διάχυτες και η διάκριση έχει εφαρμογή στο βαθμό που προσδιορίζει τον κυρίαρχο τύπο προσοχής μιας συγκεκριμένης τεχνικής.

Αυτές οι παραλλαγές ως προς τον τύπο προσοχής μπορεί επίσης να έχουν σημαντικές κλινικές συνέπειες. Διαφορετικές πρακτικές είναι δυνατό να οδηγούν σε ξεχωριστές βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιδράσεις στον εγκέφαλο, καθώς επίσης και σε ειδικά οφέλη (51). Σε μια μελέτη που συνέκρινε άτομα που είχαν λάβει εκτεταμένη εκπαίδευση στο διαλογισμό Κουνταλίνι (Kundalini) (βασισμένο στα μάντρα και συγκεντρωτικό) ή Βιπάσανα (Vipassana) (προσανατολισμένο στην εναισθησία [insight] και διάχυτο), οι Lazar και συνεργάτες (24) διαπίστωσαν ότι κάθε είδος συνδεόταν με διαφορετικό πρότυπο εγκεφαλικής δραστηριότητας με βάση λειτουργική MRI (fMRI) κατά τη διάρκεια του ενεργητικού διαλογισμού και αρκετών εργασιών ελέγχου (π.χ. απλή ανάπαυση, δημιουργία τυχαίας σειράς αριθμών και ρυθμικής αναπνοής [paced breathing]). Το εύρημα αυτό υπογραμμίζει πόσο σημαντικό είναι να μη γενικεύονται τα αποτελέσματα μιας μελέτης – η οποία πιθανώς διερευνά μια συγκεκριμένη πρακτική διαλογισμού – σε άλλους τύπους διαλογισμού. Κάθε πρακτική πρέπει να ελέγχεται χωριστά, επειδή η κάθε μια μπορεί να αποφέρει διαφορετική έκβαση (25). Κάθε πρακτική θα συζητηθεί χωριστά συνεπώς εδώ, παρότι μπορεί να υπάρχουν αλληλοκάλυψη και ομοιότητες μεταξύ τους (Πίνακας 1).

ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΙΣΜΟΣ

Προϊστορία

Ο υπερβατικός διαλογισμός (transcendental meditation, TM) αναπτύχθηκε από τον Ινδό γιόγκι Μαχαρίσι Μαχές (κατά κόσμο Μαχές Πρασάντ Βάρμα) το 1955. Ο Maharishi ισχυριζόταν ότι η πρακτική αυτή προέρχεται από τη βεδική (ινδουιστική) παράδοση (27). Το 1957, άρχισε να διδάσκει και να διαδίδει την τεχνική αυτή. Η αύξηση της δημοτικότητας του ΤΜ ήταν ραγδαία και ευρύτατη, καθώς πολλές διασημότητες της Δύσης, μεταξύ των οποίων οι Μπιτλς, ο Ντόνοβαν και η Μία Φάροου, έγιναν υποστηρικτές του κινήματος.

Η γενική αποδοχή του ΤΜ στη Δύση είναι ανάμικτη μέχρι σήμερα. Οι αντιδράσεις είναι από ενθουσιώδεις, με αναφορές στη θρησκευτική προοπτική του ΤΜ και τα φυσικά και διανοητικά οφέλη που λέγεται ότι συνεπάγεται, έως εχθρικές, συνοδευόμενες από ισχυρισμούς ότι ο ΤΜ εκπροσωπεί μια θρησκεία που ανατρέπει τις δυτικές αξίες, εξαπατά τους πλούσιους και προνομιούχους και στρατολογεί ψευτοεπιστήμονες για να υποστηρίζουν τις αμφισβητήσιμες αρχές του. Παρά τις επικρίσεις που έχουν ξεσηκώσει η οργανωτική του δομή και οι θρησκευτικές απόψεις του, τα ιατρικά οφέλη που λέγεται ότι έχει ο ΤΜ έχουν ληφθεί σοβαρά υπόψη. Το National Institute of Health (Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας) έχει διαθέσει περισσότερα από 20 εκατομμύρια δολάρια για τη μελέτη της επίδρασης του ΤΜ στα καρδιαγγειακά νοσήματα και συνεχίζουν να διεξάγονται μελέτες για να επικυρώσουν τα φημολογούμενα οφέλη του για την υγεία (28, 29).

Τεχνική

Η διαδικασία της εκμάθησης του ΤΜ είναι προτυποποιημένη (standardized) και αποτελείται από επτά βήματα (30). Ξεκινά με δυο εισαγωγικά μαθήματα και μια σύντομη συνέντευξη και ακολουθούν τέσσερις εκπαιδευτικές συνεδρίες σε τέσσερις διαδοχικές ημέρες, η κάθε μια από τις οποίες διαρκεί περίπου δυο ώρες. Η εκπαίδευση αρχίζει με μια μικρή τελετουργία (ritual) που εκτελεί ο δάσκαλος. Τα επόμενα μαθήματα παρέχουν περισσότερες πληροφορίες για τον ΤΜ και διασφαλίζουν τη σωστή εξάσκηση. Το κόστος της εκμάθησης του ΤΜ από έναν εκπαιδευμένο δάσκαλο ανέρχεται σε 2.000 δολάρια περίπου. Σε κάθε μαθητή δίδεται ένα μοναδικό μάντρα ή ένα πνευματικά σημαντικό σύνολο λέξεων, με την οδηγία να το κρατήσει μυστικό και να μην το μοιράζεται με τους άλλους.

Η πρακτική του ΤΜ περιλαμβάνει δυο εικοσάλεπτες συνεδρίες διαλογισμού την ημέρα, μια το πρωί και μια το βράδυ. Ο Μαχαρίσι έχει ισχυριστεί πολλές φορές ότι η πρακτική του ΤΜ δεν περιλαμβάνει ούτε συγκέντρωση (concentration) ούτε περισυλλογή (contemplation) (27). Οι διαλογιζόμενοι κάθονται σε χαλαρή στάση, κλείνουν τα μάτια και επαναλαμβάνουν νοερά το μάντρα που έχει επιλεγεί για τον καθένα τους. Κατά τους ισχυρισμούς των υποστηρικτών του κινήματος του ΤΜ, τα μάντρα επιλέγονται σύμφωνα με ένα ακριβές σύστημα και, για να είναι αποτελεσματικός ο ΤΜ, μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο ορισμένα μάντρα (27, 30).

Ως πρακτική βασισμένη στα μάντρα, ο ΤΜ φαινομενικά ανταποκρίνεται στο λειτουργικό ορισμό μιας συγκεντρωτικής πρακτικής (concentrative practice). Το κίνημα του ΤΜ έχει τονίσει με έμφαση, ωστόσο, ότι η εστιασμένη προσοχή είναι αντίθετη προς την πρακτική του και ότι απώτερος στόχος του είναι μια ενοποιημένη και ανοικτή στάση προσοχής (unified and open attentional stance) (27, 30) – η οποία, φυσικά, είναι περισσότερο συμβατή με τη διάχυτη προσέγγιση. Αυτό δείχνει τους περιορισμούς του σχήματος ταξινόμησης.

Μηχανισμοί δράσης

Ένα πρόβλημα εγγενές στις πρακτικές μελέτης με θρησκευτικό ή πνευματικό επίκεντρο είναι το ότι οι πρακτικές αυτές συχνά αποδίδουν την αποτελεσματικότητά τους σε ισχυρισμούς που δεν επιδέχονται πειραματική επαλήθευση ή ανατροπή. Οι εκπρόσωποι του κινήματος του ΤΜ, για παράδειγμα, έχουν δηλώσει ότι η πρακτική του ΤΜ, μεταξύ άλλων, επιτρέπει στο διαλογιζόμενο την πρόσβαση «στην αρχική πηγή της σκέψης» (“the original source of thought”) (27). Ο ισχυρισμός αυτός είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να ελεγχθεί πειραματικά. Για το λόγο αυτό, οι μελετητές έχουν εστιάσει τις προσπάθειές τους στο να δώσουν φυσιολογικές (physiological) εξηγήσεις για την αποτελεσματικότητα σύμφωνες με τις ισχύουσες επιστημονικές γνώσεις και πεποιθήσεις. Θα χρησιμοποιήσουμε αυτή την προσέγγιση για να εξετάσουμε τον ΤΜ και τις άλλες πρακτικές διαλογισμού που θα συζητήσουμε αργότερα, εστιάζοντας την προσοχή μας στους ισχυρισμούς που επιδέχονται επιστημονική έρευνα μόνο (μια προσέγγιση που δεν αποκλείει στην πραγματικότητα τη διερεύνηση της σημασίας της πνευματικής ανάπτυξης, της μυστικιστικής εμπειρίας [mystical experience] ή της μεταφυσικής παρηγοριάς [metaphysical consolation] στην αποτελεσματικότητα του ΤΜ και άλλων πρακτικών διαλογισμού: βλέπε το τμήμα συζήτησης παρακάτω).

Οι περισσότερες από τις έρευνες που μελετούν τις φυσιολογικές αλλαγές οι οποίες συνοδεύουν τον ΤΜ πραγματοποιήθηκαν τη δεκαετία του 1970. Αρκετές μελέτες έχουν εξετάσει τη φυσιολογική κατάσταση που συνοδεύει τον ενεργητικό διαλογισμό και την έχουν χαρακτηρίσει ως υπομεταβολική κατάσταση εγρήγορσης (wakeful hypometabolic state) παρασυμπαθητικής κυριαρχίας και συμπαθητικής εξασθένησης (31). Στις αλλαγές που παρατηρήθηκαν περιλαμβάνονταν μειώσεις του ρυθμού αναπνοής, μειώσεις του αναπνεόμενου όγκου (tidal volume), ορολογικές πτώσεις των επιπέδων του γαλακτικού και αυξήσεις της βασικής δερματικής ανθεκτικότητας (31-33). Οι Young και συνεργάτες (17) έχουν πιθανολογήσει ότι αυτή η υπομεταβολική κατάσταση, η οποία προκαλείται συνειδητά κατά τη διάρκεια του διαλογισμού τύπου ΤΜ, χρησιμεύει σε ένα ρόλο τύπου θερινής νάρκης (estivation) ή χειμερίας νάρκης (hibernation) που επιτρέπει την επιτυχημένη προσαρμογή και πλαστικότητα εν μέσω περιβαλλοντικών αλλαγών και στρες. Η κατάσταση αυτή μπορεί να έχει οφέλη προαγωγής και αποκατάστασης της υγείας, καθώς επίσης και θετικές επιδράσεις στη νευρωνική πλαστικότητα (neural plasticity) (17).

Οι εξαρτώμενες από την κατάσταση αλλαγές στο EEG που συνοδεύουν το διαλογισμό τύπου ΤΜ περιλαμβάνουν αυξημένα κύματα θήτα και κυριαρχία των κυμάτων άλφα τόσο στους ινιακούς όσο και στους μετωπιαίους λοβούς (34). Με το μακροπρόθεσμο, σταθερό διαλογισμό, οι αλλαγές αυτές δεν περιορίζονται μόνο στην κατάσταση του ενεργητικού διαλογισμού και γενικεύονται και στην ομαλή δραστηριότητα (35, 36). Οι αλλαγές έχει πιθανολογηθεί ότι αυξάνουν την απαρτίωση της κατά τόπους εγκεφαλικής δραστηριότητας και της εκτελεστικής λειτουργίας (executive functioning), καθώς επίσης και ότι προκαλούν πιθανώς άμβλυνση της συναισθηματικής αντιδραστικότητας (emotional reactivity) (36-38). Έχει επίσης διαπιστωθεί ότι ο ΤΜ συνδέεται με αυξημένη εγκεφαλική αιμάτωση στις μετωπιαίες και ινιακές περιοχές κατά τη διάρκεια του ενεργητικού διαλογισμού (41).

Ο μακροπρόθεσμος (διάρκειας τεσσάρων μηνών και άνω) ΤΜ έχει αποδειχθεί ότι έχει ως αποτέλεσμα μειωμένα επίπεδα κορτιζόλης, καθώς επίσης και αυξημένη απάντηση κορτιζόλης στο οξύ στρες – γεγονός που έχει ερμηνευθεί ότι υποδηλώνει πως ο ΤΜ μπορεί να προστατεύει κατά της επίδρασης του χρόνιου στρες (42).

Το γιόγκα, το οποίο, κατά το κίνημα του ΤΜ είναι παρόμοια πρακτική και προέρχεται από την ινδουιστική παράδοση επίσης, έχει μελετηθεί εξίσου εκτενώς και, αν και οι δυο αυτές πρακτικές ίσως δεν σχετίζονται ολοσχερώς, έχουν πολλές ομοιότητες, όπως την έμφαση στην ελεγχόμενη αναπνοή, τη διατήρηση συγκεκριμένης στάσης και την καλλιέργεια μιας στάσης βαθιάς σωματικής ανάπαυσης σε συνδυασμό με νοητική εγρήγορση. Έχει διαπιστωθεί ότι τα επίπεδα του GABA στον εγκέφαλο αυξάνονται σημαντικά μετά από μια 60λεπτη συνεδρία γιόγκα σε σύγκριση με μια ανάλογης διάρκειας συνεδρία ανάγνωσης (49). Έχει πιθανολογηθεί ότι ο ΤΜ μπορεί να οδηγήσει έμμεσα σε αύξηση του GABA μέσω της επίδρασής του στις κετόνες και στο νευροενδοκρινικό σύστημα (40), αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι το GABA αυξάνεται πραγματικά μετά από συνεδρία ΤΜ. Αυτή η πιθανή αύξηση του GABA έχει προταθεί ως πιθανός μηχανισμός που εξηγεί το όφελος το οποίο μπορεί να συνεπάγονται ο ΤΜ και το γιόγκα σε ορισμένες διαταραχές συνδεόμενες με χαμηλό GABA, όπως η κατάθλιψη, το άγχος και η επιληψία (39).

Ψυχιατρικές χρήσεις

Έχει αναφερθεί από τους εκπροσώπους του κινήματος του ΤΜ ότι ο ΤΜ μπορεί να βοηθήσει στον εθισμό (addiction), όπως επίσης και να βελτιώσει την κατάθλιψη, να μειώσει το άγχος, να ενισχύσει τις νοητικές λειτουργίες και να προαγάγει την εναισθησία (insight) και τις υγιείς επιλογές (36). Οι μελέτες που το υποστηρίζουν αυτό, ωστόσο, στη συντριπτική πλειοψηφία τους δεν ήταν ούτε ελεγχόμενες με placebo ούτε τυχαιοποιημένες (randomized). Επιπλέον, πολλοί από τους μελετητές είχαν κάποια σχέση σύνδεσης με το κίνημα του ΤΜ – αν όχι ως μέλη του κινήματος, τότε ως αποδέκτες χρηματοδοτήσεων έρευνας από αυτό – και αυτό ίσως αποτέλεσε πηγή συστηματικού σφάλματος (bias).

Ένα άλλο ζήτημα που περιπλέκει την έρευνα της αποτελεσματικότητας του ΤΜ και τη μελέτη του διαλογισμού γενικά είναι η έλλειψη ενός αξιόπιστου τρόπου διασφάλισης ότι οι μαθητές εκτελούν την τεχνική του διαλογισμού σωστά, ιδιαίτερα αν είναι άπειροι. Το πρόβλημα αυτό μπορεί να εξηγεί εν μέρει τις ασυμφωνίες των ευρημάτων των μελετών. Στην ανασκόπηση της αποτελεσματικότητας του ΤΜ, καθώς επίσης και της αποτελεσματικότητας των άλλων πρακτικών διαλογισμού, εδώ θα εξετάσουμε κυρίως τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες (randomized controlled trials RCT), παρότι είναι λίγες.

Μια RCT που διενεργήθηκε σε 73 ηλικιωμένους ενήλικες και συνέκρινε τον ΤΜ με άλλες δραστηριότητες νοητικής χαλάρωσης ή συγκέντρωσης και με τη λίστα αναμονής για μαθήματα ΤΜ δεν διαπίστωσε καμία σημαντική διαφορά στην κατάθλιψη μεταξύ των ομάδων μετά από 12 εβδομάδες (43). Ωστόσο, μια άλλη RCT σε 61 ενήλικες που είχαν υπαχθεί σε μια από δυο ομάδες διαλογισμού ή σε μια ομάδα ελέγχου διαπίστωσε ότι οι υπαχθέντες στην ομάδα που χρησιμοποίησε ένα βεδικό μάντρα (πρακτική παρόμοια με του ΤΜ) εμφάνισαν σημαντικά μεγαλύτερη μείωση των συμπτωμάτων της κατάθλιψης μετά από 28 ημέρες διαλογισμού (44). Όσον αφορά τα μη κλινικώς καταθλιπτικά άτομα, συνεπώς, οι ενδείξεις υπέρ του ΤΜ είναι μη σταθερές, αφού οι δυο RCT απέφεραν διαφορετικά αποτελέσματα. Επιπλέον, οι μελέτες είναι μικρές, χωρίς τυφλοποίηση (blinding). Δεν υπάρχουν ενδείξεις υπέρ της αποτελεσματικότητας του ΤΜ στη θεραπεία των καταθλιπτικών διαταραχών.

Μια RCT σε 55 άτομα που συνέκρινε τον ΤΜ με την εκπαίδευση στη χαλάρωση (relaxation training) και τη βιοανάδραση (biofeedback) στη θεραπεία της «αγχώδους νεύρωσης» (anxiety neurosis”) ή αυτού που θεωρείται σήμερα η διαταραχή γενικευμένου άγχους (generalized anxiety disorder), δεν διαπίστωσε σημαντικές διαφορές μεταξύ των τριών ομάδων (45). Επιπλέον, οι συγγραφείς παρατήρησαν ότι η μυστικότητα και η κοινότητα «τύπου λατρείας» (“cult-like”) του ΤΜ είναι δυνατό να απομακρύνουν ορισμένους ασθενείς (45).

Δέκα RCT έχουν μελετήσει την αποτελεσματικότητα του ΤΜ στην ενίσχυση της μνήμης, της προσοχής και της εκτελεστικής λειτουργίας. Έξι από αυτές δεν υποστήριξαν την ενίσχυση αυτή (46). Οι τέσσερις που την υποστήριξαν, ωστόσο, ήταν ελαττωματικές λόγω πιθανής «επίδρασης προσδοκίας» (“expectation effect”) και συστηματικού σφάλματος των ατόμων που συμμετείχαν (subject bias). Και στις τέσσερις μελέτες, τα άτομα που συμμετείχαν ήταν ευνοϊκά προσκείμενα προς τον ΤΜ (46).

Δεν υπάρχουν ενδείξεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα του ΤΜ στη θεραπεία των διαταραχών εθισμού (addictive disorders). Η μόνη μελέτη ήταν μια ευνοϊκή, μη ελεγχόμενη μελέτη με κοόρτη (cohort) που παρακολούθησε άτομα τα οποία εφάρμοζαν τον ΤΜ σε βάθος χρόνου – από την οποία είναι δύσκολο να εξαχθούν οποιαδήποτε χρήσιμα συμπεράσματα (11).

Συμπεράσματα

Οι ενδείξεις υπέρ της αποτελεσματικότητας του ΤΜ στη θεραπεία των διαταραχών εθισμού είναι υποθετικές και μη σταθερές, στην καλύτερη περίπτωση. Η επίδραση του ΤΜ στις διαταραχές αυτές δεν έχει ελεγχθεί με RCT. Επιπλέον, οι οιονεί θρησκευτικές (quasi-religious) πλευρές του ΤΜ, παράλληλα με τα οικονομικά κόστη της εκμάθησης της τεχνικής, ίσως αποτρέπουν πολλούς ανθρώπους από την προσέγγισή του. Η απλότητα της τεχνικής, οι αναζωογονητικές φυσιολογικές αλλαγές που επιφέρει και η προφανής του αποτελεσματικότητα σε μη ψυχιατρικά περιβάλλοντα, ωστόσο, χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης και μελέτης.

ΒΟΥΔΙΣΤΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΙΣΜΟΣ

Προϊστορία

Η ανασκόπηση ολόκληρης της ιστορίας και της ανάπτυξης του βουδισμού είναι πέρα από το αντικείμενο του παρόντος άρθρου φυσικά. Οι παρακάτω πληροφορίες παρατίθενται με σκοπό να δοθεί εν συντομία το ιστορικό και διανοητικό υπόβαθρο των πρακτικών διαλογισμού της θρησκείας αυτής. Συνιστούμε στους αναγνώστες που επιθυμούν να μάθουν περισσότερα να συμβουλευθούν κάποια από τα πολυάριθμα βιβλία που έχουν γραφτεί πάνω στο συγκεκριμένο θέμα.

Η θρησκεία και η φιλοσοφία του βουδισμού γεννήθηκαν στην Ινδία γύρω στο 600 μ.Χ. Ιδρυτής του βουδισμού ήταν ο άρχοντας Σιντάρτα Γκουατάμα, ένας πρίγκιπας που απαρνήθηκε την πολυτέλεια και τα προνόμια της ζωής του για να αναζητήσει τη σοφία. Παρότι το διανοητικό και πολιτισμικό του υπόβαθρο είχε τις ρίζες του στον ινδουισμό, οι διδαχές του Βούδα («Πεφωτισμένου») αποτελούσαν ριζική απομάκρυνση από το θεϊσμό (theism) της εν λόγω θρησκείας. Αντί να ενθαρρύνει την αφοσίωση στους θεούς, ο Βούδας προσέγγιζε την πνευματική αφύπνιση (spiritual awakening) από πιο εμπειρική σκοπιά. Η προσέγγιση αυτή συμπυκνώνεται στις Τέσσερις Ευγενείς Αλήθειες του (Four Noble Truths) και στο Οκταπλό Μονοπάτι του ή Οκταπλή Ατραπό (Eightfold Path) (47). Ο Βούδας, με λίγα λόγια, θεωρούσε ότι το να υποφέρουμε είναι απαραίτητο κομμάτι της ύπαρξης, το απέδιδε στη μη ορθή συμπεριφορά, σκέψη και κατανόηση και εισήγαγε ένα σύστημα ηθικής (ethics), διαγωγής (conduct), πρακτικής διαλογισμού και φιλοσοφίας ως μέσο με το οποίο μπορεί κανείς να υπερβεί τα δεινά και τον πόνο και να επιτύχει τη διαφώτιση (47).

Ο βουδισμός αργότερα εξαπλώθηκε στην Κίνα και κατόπιν στην Ιαπωνία, αποκτώντας στην κάθε καινούρια πατρίδα του νέο χαρακτήρα, συνδεόμενο πολιτισμικά με την ιδιοσυγκρασία του κάθε λαού. Οι κυρίαρχες μορφές του βουδισμού που εφαρμόστηκαν στην κάθε μια από τις χώρες αυτές διαφέρουν πολύ μεταξύ τους από πολλές απόψεις. Οι διαφορετικές αυτές παραδόσεις, ωστόσο, έχουν μια θεμελιώδη ομοιότητα: το βασικό ρόλο που κατέχει η τακτική άσκηση του διαλογισμού. Ανάλογα με την παράδοση πάντως, ο διαλογισμός μπορεί να έχει πολλές εκδηλώσεις και τεχνικές ή παραδόσεις, από τις οποίες οι συχνότερα μελετώμενες είναι ο θιβετιανός διαλογισμός, ο διαλογισμός Ζεν (Zen) και ο διαλογισμός Βιπάσανα (Vipassana). Ο καθένας από αυτούς, όπως θα περίμενε κανείς, έχει ρεύματα τόσο συγκεντρωτικά όσο και διάχυτα. Οι ασκήσεις θα συζητηθούν λεπτομερέστερα παρακάτω.

Τεχνικές

Πολλές από τις τεχνικές διαλογισμού του βουδισμού μπορούν να ταξινομηθούν ανάλογα με το σχήμα που παρουσιάσαμε παραπάνω: οι συγκεντρωτικές τεχνικές, για παράδειγμα, περιλαμβάνουν κυρίως επικέντρωση σε μια αίσθηση, ένα μεμονωμένο σημείο στο χώρο, ένα χρώμα, ένα αντικείμενο, έναν ήχο ή μια συναισθηματική κατάσταση, όπως η ευσπλαχνικότητα (compassion). Οι διάχυτες τεχνικές περιλαμβάνουν κυρίως την ανάπτυξη συναίσθησης (awareness), την αύξηση της προσοχής (attentiveness) και την προαγωγή μιας αποσπασμένης, ουδέτερης στάσης απέναντι στα φαινόμενα γενικά. Τέλος, μερικές τεχνικές ταλαντεύονται ανάμεσα σε αυτά τα δυο είδη. Οι πρακτικές του βουδιστικού διαλογισμού επίσης δεν είναι απλώς διάχυτες ή συγκεντρωτικές, αλλά και βαθύτατα φιλοσοφικές. Οι καταστάσεις του διαλογισμού, δηλαδή, προχωρούν πέρα από μια συγκεκριμένη στάση προσοχής και διευκολύνουν την επίτευξη ορισμένων φιλοσοφικών και μεταφυσικών εναισθησιών που θεωρούνται αναγκαίες για την επίτευξη της διαφώτισης, όπως είναι η εναισθησία όσον αφορά τη μεταβατικότητα (παροδικότητα [transience]) των φαινομένων, για παράδειγμα, ή η ψευδαίσθηση ενός ξεχωριστού εαυτού (separate self) (47). Παρότι ορισμένοι βουδιστές συγγραφείς θεωρούν τις εναισθησίες αυτές φυσικά συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν από τις διαλογιστικές εμπειρίες, οι εναισθησίες μπορούν επίσης να θεωρηθούν μεταφυσικοί συλλογισμοί οι οποίοι προχωρούν πέρα από αυτό που είναι προφανές στην άμεση εμπειρία και πιθανότατα διαμορφώνονται από το φιλοσοφικό πλαίσιο στο οποίο λαμβάνουν χώρα οι πρακτικές του διαλογισμού (47).

Δεν είναι σπάνιο οι συμμετέχοντες να αποσύρονται για μακρά χρονικά διαστήματα για να αφοσιωθούν τόσο στο διαλογισμό όσο και στη μύηση στη βουδιστική φιλοσοφία. Ο διαλογισμός Βιπάσανα, για παράδειγμα, μπορεί να περιλαμβάνει την απόσυρση σε ησυχαστήριο για αρκετές ημέρες. Κατά το διάστημα αυτό, οι συμμετέχοντες ακολουθούν ένα συγκεκριμένο και καθορισμένο πρόγραμμα και δίαιτα χορτοφαγίας, επιδίδονται στο διαλογισμό αρκετές ώρες την ημέρα, διδάσκονται από άτομο έμπειρο στην άσκηση του διαλογισμού και παρακολουθούν ομιλίες για πνευματικά και φιλοσοφικά ζητήματα που σχετίζονται με το βουδισμό.

Μηχανισμός δράσης

Όπως και με τον ΤΜ, ο βουδιστικός διαλογισμός έχει διαπιστωθεί ότι έχει ως αποτέλεσμα ένα χαρακτηριστικό πρότυπο EEG σε κατάσταση ηρεμίας, με αυξημένη συνάφεια (coherence) ορισμένων προτύπων κυμάτων και κυριαρχία (predominance) των κυμάτων άλφα και θήτα (49-51, 55). Υπάρχουν πολλές διαφορές με βάση το EEG μεταξύ των συγκεντρωτικών και των διάχυτων ασκήσεων διαλογισμού (51). Επιπλέον, οι μελέτες έχουν διαπιστώσει αυξημένη κατά τόπους ενεργοποίηση (regional activation) σε περιοχές που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες νοητικές δραστηριότητες συνδεόμενες με τις τεχνικές του διαλογισμού (51-54, 61).

Κάποιες έρευνες είχαν ως στόχο να διασαφηνίσουν, μέσω της νευροαπεικόνισης (neuroimaging), την έκταση της επίδρασης του διαλογισμού στη φλοιική πλαστικότητα. Σε μια τέτοια μελέτη, τα άτομα που εφάρμοζαν μακροπρόθεσμα εναισθητικό διαλογισμό (insight meditation), ο οποίος περιλαμβάνει εστιασμένη προσοχή σε εσωτερικές εμπειρίες, διαπιστώθηκε ότι είχαν σημαντικά μεγαλύτερη φλοιική πυκνότητα από ό,τι οι μάρτυρες σε περιοχές συνδεόμενες με την εσωδεκτικότητα (interoception), την προσοχή και την αισθητηριακή επεξεργασία (sensory processing), περιλαμβανομένων του προμετωπιαίου φλοιού και της δεξιάς πρόσθιας νήσου (56). Έχουν μάλιστα αρχίσει να κάνουν την εμφάνισή τους ενδείξεις υπέρ της εξαρτώμενης από τις εμπειρίες πλαστικότητας σε άτομα που εφαρμόζουν μακροπρόθεσμα το διαλογισμό.

Πρόσφατα, ωστόσο, τέθηκε υπό αμφισβήτηση το αν αυτή η εκπαίδευση σε ορισμένους τομείς της νόησης οδηγεί σε σημαντική βελτίωση των λειτουργιών της. Σε μια μελέτη που συνέκρινε την ικανότητα εσωδεκτικής συναίσθησης μεταξύ ατόμων που εφάρμοζαν για πολύ καιρό το βουδιστικό διαλογισμό και μη διαλογιζόμενων μαρτύρων (57), διαπιστώθηκε ότι δεν υπήρχε καμία σημαντική διαφορά μεταξύ των ομάδων, αφού τόσο οι μάρτυρες όσο και τα άτομα που εφάρμοζαν για καιρό το διαλογισμό εμφάνιζαν ίση ικανότητα εκτίμησης του καρδιακού ρυθμού τους. Η κύρια διαφορά ήταν το ότι οι διαλογιζόμενοι πίστευαν σταθερά ότι ήταν πιο ικανοί (adept) να το κάνουν αυτό από ό,τι ήταν στην πραγματικότητα.

Αρκετή προσοχή προσελκύει επίσης ο ισχυρισμός ότι ο διαλογισμός μπορεί να βοηθήσει κάποιον να ελέγξει το νου του. Μια μελέτη που εξέτασε άτομα τα οποία εφάρμοζαν ειδικά διαλογισμό Ζεν (58) διαπίστωσε ότι εμφάνιζαν μειωμένη διάρκεια της νευρωνικής απάντησης που συνδέεται με την εννοιολογική επεξεργασία σε περιοχές του αυτόματου δικτύου (default network), της περιοχής του εγκεφάλου η οποία θεωρείται ότι εμπλέκεται στη σκέψη αυτοσυσχέτισης (self-referential thought) και στην ενδοσκόπηση (introspection). Το εύρημα αυτό δείχνει ότι η διαλογιστική εκπαίδευση είναι δυνατό να προάγει την ικανότητα ελέγχου του αυτόματου «καταρράκτη» των συνειρμών (cascade of associations) που πυροδοτούνται από ένα ερέθισμα και, κατ’ επέκταση, την ικανότητα εκούσιας ρύθμισης της ροής των αυτόματων (spontaneous) σκέψεων.

Τα άτομα που εφαρμόζουν τακτικά το διαλογισμό Ζεν έχει επίσης διαπιστωθεί ότι δεν έχουν σχετιζόμενη με την ηλικία φλοιική ατροφία και μείωση της ικανότητας προσοχής. Σε μια μελέτη που συνέκρινε τακτικά διαλογιζόμενους με μάρτυρες (59), οι πρώτοι δεν εμφάνιζαν τις αναμενόμενες αρνητικές σχέσεις τόσο της απόδοσης προσοχής (attentional performance) όσο και του όγκου της φαιάς ουσίας με την ηλικία. Η επίδραση του διαλογισμού στον όγκο της φαιάς ουσίας ήταν εντονότερη στο κέλυφος του φακοειδούς πυρήνα, το οποίο εμπλέκεται σε μεγάλο βαθμό στην επεξεργασία της προσοχής.

Ο βουδιστικός διαλογισμός, και ιδιαίτερα ο ευσπλαχνικός διαλογισμός (compassion meditation), έχει διαπιστωθεί ότι αμβλύνει τις οφειλόμενες στο στρες συμπεριφορικές και νευροενδοκρινολογικές απαντήσεις μειώνοντας την έκκριση κορτιζόλης και πιθανώς ενισχύοντας τη λειτουργία του προερχόμενου από τον εγκέφαλο νευροτροφικού παράγοντα (brain-derived neurotrophic factor, BDNF) (60).

Ψυχιατρικές χρήσεις

Όπως συμβαίνει και με τον ΤΜ, η αποτελεσματικότητα του βουδιστικού διαλογισμού στο ψυχιατρικό περιβάλλον δεν είναι βέβαιη, εν μέρει επειδή έχουν διεξαχθεί τόσο λίγες RCT. Αυτή η ένδεια RCT αξίζει να συζητηθεί, αφού ίσως οφείλεται, σε κάποια έκταση, στα ειδικά εμπόδια που δημιουργούν τα ψυχιατρικά νοσήματα. Όπως είπε ένας καταναλωτής σε έναν ιστιακό τόπο: «Το πρόβλημα με το διαλογισμό, όπως και με την άσκηση, είναι ότι η κατάθλιψη και το άγχος μπορεί να σε εμποδίζουν να τα δοκιμάσεις...αν δεν μπορείς να καθίσεις αρκετή ώρα ακίνητος για να κλείσεις τα μάτια και να χαλαρώσεις, δεν μπορείς να διαλογιστείς. Αν μπορείς όμως, έχει αποτελέσματα όταν εφαρμόζεται τακτικά – αυτό είναι το κλειδί της αποτελεσματικότητάς του πάντως» (62). Με άλλα λόγια, μπορεί να είναι αδύνατο για τα άτομα που πάσχουν από σοβαρά ψυχιατρικά νοσήματα να διαλογιστούν αποτελεσματικά. Αυτή η ανικανότητα ίσως εξηγεί, σε κάποια έκταση, το χαμηλό αριθμό των RCT που αξιολογούν το διαλογισμό σε ψυχιατρικούς πληθυσμούς και εξηγεί επίσης γιατί η αυτοεπιλογή (self-selection) μπορεί να είναι τόσο συγχυτικός (confounding) παράγοντας όταν πρόκειται για μελέτη της αποτελεσματικότητας του διαλογισμού: όσοι αποφασίζουν να επιχειρήσουν να διαλογιστούν και όσοι επιμένουν να εφαρμόζουν το διαλογισμό, ίσως έχουν να αντιμετωπίσουν λιγότερη ψυχοπαθολογία από όσους δεν το κάνουν. Πρέπει να λάβουμε υπόψη μας επίσης τυχόν συστηματικό σφάλμα και την επίδραση προσδοκίας (expectation effect).

Εν πάση περιπτώσει, είναι ελάχιστες οι RCT που αξιολογούν το βουδιστικό διαλογισμό σε ψυχιατρικό περιβάλλον. Μια RCT 150 ατόμων (63) διαπίστωσε ότι ο βουδιστικός διαλογισμός είναι δυνατό να έχει αποτελεσματικότητα στη βελτίωση της διάθεσης (mood) ασθενών που δεν πάσχουν από κλινική κατάθλιψη. Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε ήταν ότι η απόσυρση σε βουδιστικό ησυχαστήριο μείωσε σημαντικά τα καταθλιπτικά συμπτώματα σε σύγκριση με την ομάδα καθυστερημένης θεραπείας. Δεν έχει διαπιστωθεί από μελέτες η αποτελεσματικότητα του διαλογισμού στη θεραπεία των καταθλιπτικών διαταραχών.

Μόνο μια ελεγχόμενη μελέτη έχει εξετάσει την αποτελεσματικότητα του βουδιστικού διαλογισμού στη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών (64). Στους τροφίμους ενός κέντρου αποτοξίνωσης προσφέρθηκε η επιλογή μεταξύ της συνήθους θεραπείας και μιας δεκαήμερης αγωγής με διαλογισμό Βιπάσανα. Όσοι επέλεξαν το δεύτερο εμφάνισαν μειώσεις των σχετιζόμενων με το αλκοόλ προβλημάτων και των ψυχιατρικών συμπτωμάτων κατά την έξοδό τους από το πρόγραμμα, καθώς επίσης και αυξήσεις των θετικών ψυχοκοινωνικών εκβάσεων (psychosocial outcomes). Δεδομένης της έλλειψης τυχαιοποίησης και λόγω των προβλημάτων με την αυτοεπιλογή, είναι δύσκολο να εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα από τα ευρήματα αυτά.

Συμπεράσματα

Όπως συμβαίνει και με τον ΤΜ, δεν υπάρχουν οριστικές ενδείξεις υπέρ της αποτελεσματικότητας του βουδιστικού διαλογισμού στη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών. Οι μελέτες με αντικείμενο το μηχανισμό δράσης του, ωστόσο, δείχνουν ότι οι διάφορες μορφές του βουδιστικού διαλογισμού μπορεί να ενισχύουν την ικανότητα των ατόμων που ασκούν για πολύ καιρό το διαλογισμό να αμβλύνουν τις απαντήσεις τους στο στρες και να ελέγχουν τον αυτόματο «καταρράκτη» των σημασιολογικών συνειρμών και σκέψεων, όπως επίσης και να αυξάνουν την ικανότητα προσοχής και να διατηρούν φλοιική ακεραιότητα και πλαστικότητα. Οι μηχανισμοί αυτοί υποδηλώνουν κάποιο ρόλο του βουδιστικού διαλογισμού στη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών και των συνοδών προβλημάτων τους της παρορμητικότητας (impulsivity), της πτωχής αυτορρύθμισης και των καταστάσεων ακατάσχετης επιθυμίας/καταναγκασμών (craving/compulsive states). Οι ίδιοι ασθενείς που αποτρέπονται από το να επιχειρήσουν να εφαρμόσουν τον ΤΜ λόγω του θρησκευτικού του υποβάθρου, ωστόσο, μπορεί να είναι απρόθυμοι να επιχειρήσουν να δοκιμάσουν και το βουδιστικό διαλογισμό. Επιπλέον, οι πάσχοντες από σοβαρό εθισμό, καθώς επίσης και από σοβαρό ψυχιατρικό νόσημα, μπορεί να μη διαθέτουν την εσωτερική γαλήνη (equanimity), τα κίνητρα και την πειθαρχία (discipline) που απαιτούνται για τη σταθερή άσκηση του διαλογισμού. Ο βουδιστικός διαλογισμός συνεπώς ίσως είναι αποτελεσματικότερος σε έναν ορισμένο πληθυσμό πρόθυμων και ικανών ασθενών.

ΔΙΑΛΟΓΙΣΜΟΣ ΒΑΣΙΣΜΕΝΟΣ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΣΗ

Προϊστορία

Ο βασισμένος στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμός προήλθε από τη βουδιστική παράδοση, αλλά σήμερα δεν ταυτίζεται με τη θρησκεία αυτή στα θεραπευτικά περιβάλλοντα, παρότι συνεχίζει να βασίζεται, έμμεσα ή φανερά, στις βουδιστικές ιδέες (26). Η απόσταση του βασισμένου στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμού από το θρησκευτικό του πρόδρομο ίσως τον καθιστά πιο ελκυστικό στους δυτικούς ασθενείς. Ο Jon Kabat-Zinn (26), μια από τις πλέον σημαίνουσες φυσιογνωμίες στην ανάπτυξη της βασισμένης στη γνώση και συναίσθηση εκπαίδευσης, έχει υποστηρίξει ότι η πρακτική της γνώσης και συναίσθησης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αναπτυχθεί αυτή η ικανότητα που λέγεται ότι προάγει την υγεία σε ανθρώπους οι οποίοι διαφορετικά θα ήταν απρόθυμοι να υιοθετήσουν τις βουδιστικές παραδόσεις ή το βουδιστικό λεξιλόγιο.

Η γνώση και συναίσθηση (mindfulness) έχει περιγραφεί ως η χωρίς εκφορά κρίσης (nonjudgmental) παρατήρηση του συνεχούς ρεύματος των εσωτερικών και εξωτερικών ερεθισμάτων (stimuli) καθώς προκύπτουν (23), ως η στροφή της πλήρους προσοχής στην παρούσα εμπειρία σε βάση λεπτού προς λεπτό (65) και ως η επίδειξη προσοχής με συγκεκριμένο τρόπο: ηθελημένα, την παρούσα στιγμή και χωρίς εκφορά κρίσης (66). Έχουν αναπτυχθεί πολυάριθμες ασκήσεις διαλογισμού για την καλλιέργεια των δεξιοτήτων γνώσης και συναίσθησης και η εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης έχει ενσωματωθεί σε ποικίλες θεραπευτικές μεθόδους, όπως η βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση μείωση του στρες (mindfulness-based stress reduction, MBSR) και η διαλεκτική-συμπεριφορική θεραπεία (dialectical-behavioral therapy, DBT).

Τεχνικές

Υπάρχουν αρκετές στρατηγικές σε κλινική χρήση σήμερα που περιλαμβάνουν εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης, όπως η MBSR (66, 70), η DBT (71), η θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (acceptance and commitment therapy, ACT) (69), η θεραπεία πρόληψης των υποτροπών (relapse-preventing therapy, RPT) (101), και η βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση γνωσιακή θεραπεία (mindfulness-based cognitive therapy, MBCT) (82) (Πίνακας 2). Οι θεραπείες αυτές είναι πρακτικοποιημένες (manualized), γενικά βραχυπρόθεσμες και, σε μικρότερη ή μεγαλύτερη έκταση, αποσκοπούν στην προαγωγή της γνώσης και συναίσθησης για θεραπευτικούς λόγους. Η MBSR, η DBT και η MBCT θα συζητηθούν λεπτομερέστερα στο τμήμα με τίτλο «Ψυχιατρικές χρήσεις» λίγο παρακάτω.

Δεν περιλαμβάνουν όλες οι βασισμένες στη γνώση και συναίσθηση στρατηγικές διαλογισμό υπό τη στενή έννοια του όρου. Ορισμένες ενδιαφέρονται εξίσου για την πιο φιλοσοφική δράση της μετάδοσης εναισθησιών και προοπτικών προερχόμενων από τη γνώση και συναίσθηση μέσω μη διαλογιστικών νοητικών ασκήσεων, καθοδηγούμενου θεραπευτικού οραματισμού με νοερές εικόνες (guided imagery) ή μεταφορών (metaphor). Για παράδειγμα, οι συμμετέχοντες μπορεί να ενθαρρύνονται να βλέπουν το μυαλό τους ως έναν ιμάντα μεταφοράς (ταινιόδρομο [conveyor belt]) και να παρατηρούν, να προσδιορίζουν με ετικέτες ή να κατηγοριοποιούν τις σκέψεις, τις αισθήσεις και τα συναισθήματά τους όπως θα έκανε μια μηχανή διαλογής (sorting machine). Κύριος στόχος της βασισμένης στη γνώση και συναίσθηση θεραπείας είναι η προαγωγή της διανοητικής ικανότητας και, αν αυτό δεν μπορεί να γίνει μέσω του διαλογισμού, για οποιονδήποτε λόγο, τότε υπάρχουν λιγότερο δύσκολες στρατηγικές που είναι διαθέσιμες για τον κλινικό καθηγητή/δάσκαλο και το συμμετέχοντα για το λόγο αυτό (67).

Παρ’ όλ’ αυτά, ένα βασικό συστατικό της θεραπείας στην MBCT, την MBSR και την DBT είναι η διδασκαλία δεξιοτήτων διαλογισμού γνώσης και συναίσθησης. Στις δεξιότητες αυτές περιλαμβάνονται ποικίλες ασκήσεις που μοιάζουν με τις πρακτικές διαλογισμού της βουδιστικής παράδοσης, κατά τις οποίες οι συμμετέχοντες ενθαρρύνονται να κάθονται σε ηρεμία και εγρήγορση εστιάζοντας την προσοχή τους στην αναπνοή, σε μέρη του σώματός τους, σε συναισθήματα και σκέψεις. Τους ζητούν να έχουν συναίσθηση του στόχου της προσοχής τους την παρούσα στιγμή και, όταν προκύπτουν συναισθήματα, αισθήσεις ή γνωσίες (cognitions), να τα παρατηρούν χωρίς εκφορά κρίσης. Όπως και στο βουδιστικό διαλογισμό, υπάρχει επίσης ένα φιλοσοφικό συστατικό, καθώς ο θεραπευτής ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να αναπτύξουν μια αποσπασμένη άποψη των φαινομένων («Εγώ δεν είμαι οι σκέψεις μου» [“I am not my thoughts”]) και να συνειδητοποιήσουν ότι είναι παροδικές, ευμετάβολες και τελικά ουδέτερες οι περισσότερες αισθήσεις, οι σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Οι εναισθησίες αυτές διευκολύνουν μια στάση με την οποία το άτομο παρατηρεί, συλλογίζεται και κατόπιν αφήνει να περάσουν ακόμα και πολύ δύσκολες σκέψεις και συναισθήματα, διατηρώντας την προσοχή του στην παρούσα στιγμή. Οι ασθενείς ενθαρρύνονται να εξασκούνται στο διαλογισμό μόνοι τους στο σπίτι και επιπρόσθετα τους ζητείται να ασκούνται στη γνώση και συναίσθηση και όταν κάνουν συνηθισμένα πράγματα, όπως όταν περπατούν ή τρώνε.

Πέρα από την υιοθέτηση των πρακτικών του βουδιστικού διαλογισμού, η MBSR περιλαμβάνει και στοιχεία χάθα γιόγκα (hatha yoga). Οι συμμετέχοντες μαθαίνουν μερικές στάσεις γιόγκα, στις οποίες παροτρύνονται να εξασκούνται στο σπίτι.

Παρότι η ACT δεν αντιλαμβάνεται εννοιολογικά τη στρατηγική της στο πλαίσιο της γνώσης και συναίσθησης ή του διαλογισμού (68), διδάσκει δεξιότητες που συμφωνούν με την εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης. Οι συμμετέχοντες ενθαρρύνονται να μαθαίνουν να αποσπώνται από τα εσωτερικά και εξωτερικά φαινόμενα, να βιώνουν και να δέχονται τις αναδυόμενες σκέψεις και συναισθήματα χωρίς εκφορά κρίσης, αξιολόγηση ή επιθυμία να τα αλλάξουν και να αναπτύσσουν την ικανότητα ουδέτερης παρατήρησης. Επιπλέον, οι ασθενείς ενθαρρύνονται, όπως στην DBT, να αποδέχονται ταυτόχρονα τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους όπως είναι και να αλλάζουν τις συμπεριφορές τους με τρόπους εποικοδομητικούς (constructive) για να βελτιώνουν τη ζωή τους. Αυτή η διαλεκτική μεταξύ αλλαγής και αποδοχής διαποτίζει πολλές από τις θεραπείες που περιλαμβάνουν εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης (69).

Όπως και η ACT, η RPT δεν είναι θεραπεία βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση, αλλά χρησιμοποιεί την εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης ως στρατηγική αντιμετώπισης των ακατάσχετων επιθυμιών. Στην άσκηση του «σέρφινγκ στις παρορμήσεις» (“urge surfing”), οι συμμετέχοντες μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν τις παρορμήσεις σαν κύματα που φουσκώνουν βαθμιαία μέχρι να φτάσουν στο μέγιστο ύψος τους και μετά να υποχωρήσουν. Οι συμμετέχοντες καταλαβαίνουν τελικά ότι οι παρορμήσεις πάντα θα περνούν και μπορεί πάντα να έρχονται νέες. Οι νέες αυτές παρορμήσεις, όταν έρχονται, γίνονται δεκτές χωρίς εκφορά κρίσης και αντιμετωπίζονται με τρόπους προσαρμοστικούς. Ένα πρόγραμμα RPT βασισμένο στη γνώση και συναίσθηση αξιολογείται αυτή την εποχή σε μια RCT χρηματοδοτούμενη με κρατικά κονδύλια (100).

Μηχανισμοί δράσης

Έχουν προταθεί αρκετοί ψυχολογικοί μηχανισμοί όσον αφορά το πώς οι δεξιότητες γνώσης και συναίσθησης μπορούν να οδηγήσουν σε μείωση των συμπτωμάτων και αλλαγή της συμπεριφοράς. Οι παρακάτω μηχανισμοί έχουν προταθεί για τη βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση μόνο, αλλά είναι δυνατό να εμπλέκονται και σε άλλες πρακτικές επίσης, ιδιαίτερα στη βουδιστική παράδοση γνώσης και συναίσθησης από την οποία αναπτύχθηκε η εκπαίδευση αυτή.

1. Έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι η ανάπτυξη μιας στάσης χωρίς εκφορά κρίσης απέναντι στα φαινόμενα που προκαλούν ψυχική δυσφορία μπορεί να μειώσει την εν λόγω δυσφορία (distress) (70). Η επίδραση αυτή είναι δυνατό να απορρέει από μια σημασιολογική αλλαγή κατά την οποία ένα ερέθισμα που προκαλεί ψυχική δυσφορία γίνεται εκ νέου αισθητό κάτω από ένα πιο ουδέτερο φως που το στερεί από την αρνητική σημασία του. Η ανακούφιση είναι επίσης δυνατό να οφείλεται σε ένα είδος θεραπείας έκθεσης (exposure therapy) ή απευαισθητοποίηση (desensitization). Οι μεθοριακοί (borderline) ασθενείς οι οποίοι μαθαίνουν να παρατηρούν τις σκέψεις ή τα συναισθήματά τους που προκαλούν ψυχική δυσφορία – χωρίς να προσπαθούν να ξεφύγουν ή να τα αποφύγουν – καταλήγουν να βιώνουν εξασθενημένες απαντήσεις φόβου και εξαφάνιση των συμπεριφορών αποφυγής τις οποίες προκαλούσαν προηγουμένως τα ερεθίσματα αυτά (71).
2. Η πρακτική της γνώσης και συναίσθησης είναι δυνατό να οδηγήσει σε αλλαγές των προτύπων σκέψης ή των στάσεων (attitudes) του ατόμου για τις σκέψεις του. Μια κατάσταση γνώσης και συναίσθησης περιλαμβάνει απόσπαση του ατόμου από τις σκέψεις και τα συναισθήματά του και ουδέτερη εκτίμησή τους, καθώς επίσης και την ικανότητα παρακολούθησής τους χωρίς αυτόματη ανταπόκριση. Ίσως είναι ευκολότερο, όπως έχουν υποστηρίξει οι Teasdale και συνεργάτες (72), για όσους έχουν διδαχτεί τη γνώση και συναίσθηση να ανακατευθύνουν την προσοχή τους από ένα πρότυπο σκέψης ή συναισθήματος που προκαλεί ψυχική δυσφορία ή συνδέεται με προβληματικές συμπεριφορές σε κάποιο πιο προσαρμοστικό.
3. Η βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση εκπαίδευση μπορεί να βοηθήσει τους συμμετέχοντες να εφαρμόζουν καλύτερες δεξιότητες αντιμετώπισης. Η βελτιωμένη αυτοπαρατήρηση (self-observation) μπορεί να τους επιτρέψει να αντιληφθούν πρώιμους συμπεριφορικούς, συναισθηματικούς ή γνωσιακούς προδρόμους προβληματικής συμπεριφοράς (72), να ανέχονται καλύτερα την ψυχική δυσφορία (73), να αναγνωρίζουν τις συνέπειες της συμπεριφοράς (71) και να επιστρατεύουν πιο εύκολα την κινητοποίηση (motivation) για να εκτελούν υγιέστερες επιλογές (71).
4. Η βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση αποδοχή μπορεί να παίζει ρόλο στη μείωση των προβληματικών συμπεριφορών, ιδιαίτερα όταν οι συμπεριφορές αυτές είναι καταστροφικές προσαρμογές σε συναισθήματα ή σκέψεις από τις οποίες προσπαθεί να αποδράσει ο συμμετέχων. Η αυξημένη ικανότητα αποδοχής μπορεί να επιτρέπει στους συμμετέχοντες να απαλλάσσονται από αυτά τα δυσπροσαρμοστικά (maladaptive) πρότυπα αποδεχόμενοι τελικά τη σκέψη ή το συναίσθημα στην πηγή τους (69). Για παράδειγμα, οι μεθοριακοί ασθενείς, από τη στιγμή που φτάνουν σε σημείο να δεχτούν τα χρόνια αισθήματά τους κενότητας (emptiness), μπορεί να εμπλέκονται λιγότερο στις αυτοτραυματικές συμπεριφορές, όπως το κόψιμο ή η χρήση φαρμακευτικών ουσιών, τις οποίες χρησιμοποιούσαν προηγουμένως για να αμβλύνουν τα συναισθήματα αυτά (71).

Μελέτες με στόχο τη διασαφήνιση των νευρωνικών παραγόντων συσχέτισης (correlates) του διαλογισμού γνώσης και συναίσθησης έχουν διαπιστώσει ότι, μετά από μια διάρκειας οκτώ εβδομάδων αγωγή διαλογισμού γνώσης και συναίσθησης, οι συμμετέχοντες που ασχολήθηκαν με τη συναίσθηση λεπτό προς λεπτό εμφάνισαν, με βάση την fMRI, αλλαγή από την ενεργοποίηση στον κοιλιακό μέσο προμετωπιαίο φλοιό και την αμυγδαλή προς πιο πλάγιες περιοχές. Το εύρημα αυτό δείχνει πιο αποσπασμένη και αντικειμενική ανάλυση των εσωδεκτικών και εξωδεκτικών (exteroceptive) ερεθισμάτων, ελεύθερη από κρίση ή γνωσιακούς και συναισθηματικούς συνειρμούς αυτοσυσχέτισης (74). Επιπλέον, η μακροπρόθεσμη εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης έχει αποδειχθεί ότι οδηγεί σε πιο σταθερή και παρατεταμένη ενεργοποίηση στον πλαγιοπίσθιο προμετωπιαίο φλοιό και το πρόσθιο προσαγώγιο από την παρατηρούμενη σε αρχάριους συμμετέχοντες ή μάρτυρες (75).

Ψυχιατρικές χρήσεις

Η MBSR, η DBT και η MBCT, οι τρεις βασισμένες στη γνώση και συναίσθηση θεραπείες που χρησιμοποιούνται κλινικά σήμερα, περιλαμβάνουν το διαλογισμό ως ένα από τα πολλά θεραπευτικά εργαλεία τους. Τα θεραπευτικά τους οφέλη είναι δυνατό να οφείλονται σε συνδυασμό παραγόντων: στη σχέση που έχει εδραιωθεί ανάμεσα στον ασθενή και στον κλινικό γιατρό/δάσκαλο, στις ασκήσεις εκπαίδευσης γνώσης και συναίσθησης, σε άλλες μη διαλογιστικές ασκήσεις, στη νοητική αναπλαισίωση (cognitive reframing) και ούτω καθεξής. Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί σε ποια έκταση η αποτελεσματικότητα της θεραπείας οφείλεται ειδικά στην εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης. Παρ’ όλ’ αυτά, οι θεραπείες αυτές θεωρούν την καλλιέργεια των καταστάσεων διαλογισμού και τύπου διαλογισμού σημαντικές για τις θεραπευτικές στρατηγικές τους. Μια ανασκόπηση των RCT που έχουν διεξαχθεί για να αποδείξουν την αποτελεσματικότητα της κάθε μιας μπορεί συνεπώς να ρίξει φως στο πώς οι προσανατολισμένες προς το διαλογισμό (meditation-oriented) θεραπείες μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση των ψυχιατρικών, και ειδικότερα των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών, διαταραχών.

Μείωση του στρες βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση

Η MBSR είναι ένα πρόγραμμα διάρκειας οκτώ εβδομάδων, βασισμένο σε τάξη (class-based), στο οποίο οι συμμετέχοντες συναντιούνται μια φορά την εβδομάδα για 2,5 ώρες τις περισσότερες ημέρες και για 8 ώρες μετά τις πρώτες τέσσερις εβδομάδες. Ενθαρρύνονται να εξασκούνται για 45 λεπτά την ημέρα και τους δίδονται ασκήσεις για το σπίτι. Η εκπαίδευση σε ποικίλες τεχνικές διαλογισμού έχει θεμελιώδη σημασία στην MBSR. Δεν έχει σχεδιαστεί για τη θεραπεία οποιασδήποτε συγκεκριμένης νόσου και αρχικά προοριζόταν να αποτελεί ένα μη ειδικό τρόπο βελτίωσης της ποιότητας ζωής μέσω της διδασκαλίας της γνώσης και συναίσθησης. Από τότε που άρχισε να χρησιμοποιείται, έχει μελετηθεί ως προς την αποτελεσματικότητά της στη θεραπεία του χρόνιου πόνου και των χρόνιων ιατρικών παθήσεων, καθώς επίσης και στην αντιμετώπιση του υποκλινικού (subclinical) άγχους και των συμπτωμάτων της διάθεσης.

Μια μικρή RCT 38 ατόμων στα οποία είχε διαγνωστεί προηγουμένως διαταραχή της διάθεσης τυχαιοποιήθηκαν σε μια ομάδα που έλαβε MBSR και σε μια άλλη που δεν έλαβε. Διαπιστώθηκε ότι, στα 22 άτομα που συνδέθηκαν με τους ασθενείς ως προς τα συμπτώματα της διάθεσης στη βασική γραμμή αναφοράς (baseline), η αποτελούμενη από 11 άτομα ομάδα της MBSR είχε σημαντικά λιγότερα συμπτώματα της διάθεσης, καθώς επίσης και λιγότερους μηρυκασμούς (ruminations) (76). Η μελέτη αυτή χρησιμοποίησε ασθενείς σε λίστα αναμονής για να λάβουν MBSR ως ομάδα ελέγχου, γεγονός που ίσως συνεπάγεται κάποιο συστηματικό σφάλμα, δεδομένου ότι οι ασθενείς αυτοί θα προτιμούσαν να είχαν λάβει MBSR και, αντίθετα, δεν έλαβαν καμία θεραπεία, κάτι που ίσως οδηγεί σε υπερβολική έλλειψη θετικής απάντησης στην κατάσταση ελέγχου.

Το ίδιο αυτό ζήτημα περιέπλεξε μια μικρότερη RCT 18 γυναικών με καρδιαγγειακό νόσημα (77). Οι ασθενείς που έλαβαν MBSR συγκρίθηκαν με μια ομάδα ελέγχου σε λίστα αναμονής για MBSR ως προς τα επίπεδα άγχους. Διαπιστώθηκε ότι οι γυναίκες με αντιδραστικό (reactive) τύπο αντιμετώπισης τα πήγαν καλύτερα μετά την αγωγή MBSR από ό,τι οι γυναίκες που ήταν στη λίστα αναμονής, αλλά ότι οι γυναίκες με κατασταλτικό (suppressive) ή αντανακλαστικό (reflective) τύπο αντιμετώπισης δεν εμφάνισαν καμία πρόσθετη βελτίωση μετά την MBSR. Μια άλλη RCT 55 φοιτητών κολεγίου εξέτασε τις επιδράσεις που είχαν στα επίπεδα του στρες και στην ικανότητα για συγγνώμη (capacity for forgiveness) η MBSR, μια άλλη πρακτική διαλογισμού (συγκεντρωτική) και η μη θεραπεία (no treatment). Οι δυο ομάδες διαλογισμού είχαν σημαντικά μειωμένο στρες μετά την αγωγή, καθώς επίσης και μεγαλύτερη τάση να συγχωρούν (78). Σε μια RCT 91 ασθενών με ινομυαλγία, η MBSR και η μη χορήγηση θεραπείας (λίστα αναμονής) συγκρίθηκαν όσον αφορά την ανακούφιση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Τα καταθλιπτικά συμπτώματα στην ομάδα θεραπείας ήταν σημαντικά μειωμένα έως και δυο μήνες μετά τη θεραπεία (79).

Η αποτελεσματικότητα της MBSR στη θεραπεία των διαταραχών εθισμού δεν έχει εξακριβωθεί. Σήμερα, η MBSR πιστεύεται ότι είναι αποτελεσματικότερη στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και ως αγωγή επικουρική στη θεραπεία των χρόνιων νοσημάτων, με ή χωρίς διαταραχές της διάθεσης και άγχος (5, 6).

Διαλεκτική-συμπεριφορική θεραπεία

Η DBT αναπτύχθηκε αρχικά για τη θεραπεία των ασθενών που παλεύουν με τη μεθοριακή διαταραχή προσωπικότητας (borderline personality disorder, BPD), ειδικότερα όταν είναι ιδιαίτερα αυτοκτονικοί (suicidal), αλλά από τότε έχει τροποποιηθεί για την αντιμετώπιση και άλλων συννοσήσεων (comorbidities) και παθήσεων, όπως η κατάθλιψη, οι διαταραχές στην πρόσληψη τροφής (eating disorders) και η BPD με κατάχρηση ουσιών. Η DBT αντλεί τις αρχές και την πρακτική της από τη συμπεριφορική επιστήμη (behavioral science), τη διαλεκτική φιλοσοφία και το Ζεν. Η κεντρική διαλεκτική της DBT είναι μεταξύ της αποδοχής και της αλλαγής, το να αποδέχεται κανείς τον εαυτό του όπως είναι και ταυτόχρονα όμως να εργάζεται με στόχο την αλλαγή. Η εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης παίζει σημαντικό, αν και όχι κεντρικό, ρόλο στην DBT. Επίσης, δεν έχει διαπιστωθεί από καμία μελέτη η έκταση στην οποία παρέχει θεραπευτικό όφελος το κάθε μεμονωμένο συστατικό της DBT. Η DBT έχει αξιολογηθεί και έχει διαπιστωθεί ότι είναι αποτελεσματική για τη θεραπεία της BPD σε επτά RCT που διενεργήθηκαν από τέσσερις ανεξάρτητες ερευνητικές ομάδες και έχει επιδείξει αποτελεσματικότητα στις RCT για χρονίως καταθλιπτικούς ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας, καταθλιπτικούς ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας με συννοσηρή διαταραχή προσωπικότητας (personality disorder) και άτομα με διαταραχές στην πρόσληψη τροφής (80). Η DBT μπορεί επίσης να είναι αποτελεσματική για τη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών σε ασθενείς με συναισθηματική δυσρύθμιση (affective dysregulation) που δεν ανταποκρίνονται όμως πλήρως στα κριτήρια για την BPD (81).

Γνωσιακή θεραπεία βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση

Η MBCT αναπτύχθηκε για την πρόληψη των υποτροπών των καταθλιπτικών διαταραχών. Είναι ένα πρόγραμμα οκτώ εβδομάδων, βασισμένο σε τάξη, που συνδυάζει στοιχεία της εκπαίδευσης γνώσης και συναίσθησης με στοιχεία γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας (cognitive-behavioral therapy) για την κατάθλιψη. Υπό την ιδιότητα αυτή, η εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης παίζει σημαντικό ρόλο στη θεραπευτική στρατηγική της MBCT. Έχουν διεξαχθεί αρκετές RCT, όλες από την ίδια ομάδα, για να εκτιμήσουν τις υποτροπές των καταθλιπτικών διαταραχών. Δυο μικρές RCT που συνέκριναν την MBCT και τη συνήθη θεραπεία (treatment as usual, TAU) με την TAU μόνο διαπίστωσαν ότι η ομάδα της MBCT συνδεόταν με λιγότερες καταθλιπτικές υποτροπές (82, 83). Σε μια άλλη RCT (84) που εξέτασε την επίδραση της MBCT συν TAU έναντι της TAU μόνο στη διάθεση, τη μνήμη και τις νοητικές λειτουργίες, τα άτομα της πρώτης ομάδας εμφάνισαν μεγαλύτερη αλλαγή, σε σύγκριση με τους μάρτυρες, προς συγκεκριμένες αναμνήσεις («το πάρτι των έβδομων γενεθλίων μου στην παραλία») και μακριά από κατηγορικές (categorical) αναμνήσεις («γενέθλια πριν από πολύ καιρό»), γεγονός που υποδηλώνει την ανάπτυξη ενός λιγότερο καταθλιπτικογόνου (depressogenic) τύπου νοητικών λειτουργικών. Δεν υπήρχε καμία διαφορά μεταξύ των ομάδων, ωστόσο, όσον αφορά την εκτιμηθείσα διάθεση. Η MBCT δεν έχει αξιολογηθεί για τη θεραπεία των οφειλόμενων στην κατάχρηση ουσιών διαταραχών, αλλά μπορεί να είναι υπό εξέλιξη μια τροποποιημένη εκδοχή της για τις διαταραχές εθισμού (85, 100).

Συμπεράσματα

Ο βασισμένος στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμός αποτελεί μια μη θρησκευτική εναλλακτική λύση αντί των πρακτικών διαλογισμού του βουδισμού και μπορεί να είναι πιο αποδεκτός στους ασθενείς που δεν είναι πρόθυμοι να εμπλακούν σε αυτή τη θρησκευτική παράδοση. Οι μηχανισμοί δράσης του υποδεικνύουν πιθανό ρόλο του στην αντιμετώπιση των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών. Πολλές μελέτες έχουν διεξαχθεί για να αξιολογήσουν την αποτελεσματικότητα της βασισμένης στη γνώση και συναίσθηση θεραπείας, αλλά είναι δύσκολο να εξαχθούν συμπεράσματα από αυτές σχετικά με την αποτελεσματικότητα του βασισμένου στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμού μεμονωμένα επειδή περιλαμβάνουν και άλλα στοιχεία τα οποία είναι επίσης δυνατό να έχουν θεραπευτική επίδραση, όπως είναι η σχέση θεραπευτή/ασθενούς, η ψυχοθεραπευτική διερεύνηση (psychotherapeutic exploration) και η γνωσιακή θεραπεία. Από την άποψη αυτή, η MBSR είναι η «πιο αμιγής» (the “purest”) μορφή της εκπαίδευσης στο βασισμένο στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμό και αντιπροσωπεύει τον αποτελεσματικότερο τρόπο διάκρισης της ειδικής επίδρασης που έχει ο διαλογισμός στην έκβαση της θεραπείας. Η MBSR είναι δυνατό να έχει επίδραση στα υποκλινικά συμπτώματα της διάθεσης και στα αγχώδη συμπτώματα, καθώς επίσης και σε συμπτώματα της διάθεσης συννοσηρά με χρόνια ιατρική πάθηση, αλλά δεν έχει αξιολογηθεί ως θεραπεία για τις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές.

ΣΥΖΗΤΗΣΗ

Παρότι οι ενδείξεις δεν συμφωνούν μεταξύ τους και δεν είναι οριστικές, ο διαλογισμός αποτελεί μια υποσχόμενη τεχνική για τη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών. Οι τρεις διαφορετικοί τύποι διαλογισμού που συζητήθηκαν εδώ δεν έχουν αξιολογηθεί εξίσου όσον αφορά την αποτελεσματικότητα ή τους μηχανισμούς δράσης τους όμως, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολο να εξαχθούν οποιαδήποτε οριστικά συμπεράσματα για τα αντίστοιχα δυνατά τους σημεία (ή για τα κοινά δυνατά τους σημεία, τα οποία είναι πολύ πιθανό να αποκαλυφθούν με περαιτέρω έρευνα). Ο ΤΜ δεν έχει αξιολογηθεί αυστηρά ως θεραπεία για τις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές. Οι ενδείξεις υπέρ του ρόλου του βουδιστικού διαλογισμού είναι υποσχόμενες, αλλά μη οριστικές και η βασισμένη στη γνώση και συναίσθηση εκπαίδευση, όπως έχει περιληφθεί στην DBT, είναι δυνατό να έχει αποτελεσματικότητα στη θεραπεία ενός ορισμένου πληθυσμού των πασχόντων από οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές. Όπως συζητήθηκε νωρίτερα, ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις υπέρ της ειδικής αποτελεσματικότητας της εκπαίδευσης γνώσης και συναίσθησης στην DBT επειδή αυτή η μορφή θεραπείας, όπως και οι περισσότερες βασισμένες στη γνώση και συναίσθηση θεραπείες, ενσωματώνει και άλλα στοιχεία στη θεραπευτική της στρατηγική, για παράδειγμα τη γνωσιακή θεραπεία.

Πέρα από τα οφέλη που λέγεται ότι έχει, ο διαλογισμός μπορεί να έχει και ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες. Έχει αναφερθεί ότι ο διαλογισμός μπορεί να προκαλέσει αποπροσωποποίηση (depersonalization) και αποπραγματοποίηση (derealization) (86) και αρκετές αναφορές έχουν διαπιστώσει συσχετίσεις ανάμεσα στο διαλογισμό και τις ψυχωσικές καταστάσεις (87-89). Γενικά όμως, ο διαλογισμός είναι μια ασφαλής και καλά ανεκτή πρακτική.

Παρά την ένδεια ενδείξεων από RCT, η θεωρητική βάση για το ρόλο του διαλογισμού στην αντιμετώπιση των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών είναι ιδιαίτερα πειστική. Οι οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές χαρακτηρίζονται από μειωμένη αυτορρύθμιση σε σχέση με την εθιστική ουσία. Επιπλέον, είναι δυνατό να περιλαμβάνουν ισχυρά περιχαρακωμένες δυσπροσαρμοστικές ή καταναγκαστικές συμπεριφορές. Επιπρόσθετα στους ψυχολογικούς μηχανισμούς που ήδη περιγράψαμε για το βασισμένο στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμό, οι παρακάτω μηχανισμοί δείχνουν τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να αντιμετωπίζει τις διαταραχές αυτές ο διαλογισμός.

1. Ο ΤΜ και ο βουδιστικός διαλογισμός έχει διαπιστωθεί ότι δημιουργούν μια υπομεταβολική κατάσταση παρασυμπαθητικής κυριαρχίας. Η κατάσταση αυτή μπορεί να χρησιμεύει ως προσαρμοστική λειτουργία, παρόμοια με τη χειμέρια ή θερινή νάρκη, η οποία αποκαθιστά αποτελεσματικά την ικανότητα προσαρμοστικότητας και την πλαστικότητα ενός οργανισμού. Ο διαλογισμός μπορεί συνεπώς να παίζει κάποιο ρόλο στην εξασθένηση των καταναγκαστικών και έμμονων συμπεριφορών λήψης φαρμακευτικών ουσιών ανανεώνοντας την ικανότητα υγιούς προσαρμογής.

2. Τόσο ο ΤΜ όσο και ο βουδιστικός διαλογισμός οδηγούν σε αυξημένη εγκεφαλική ροή σε περιοχές εμπλεκόμενες στις νοητικές ασκήσεις των αντίστοιχων πρακτικών διαλογισμού. Παρότι οι ενδείξεις υπέρ αυτής της επίδρασης δεν είναι σταθερές, είναι δυνατό να οδηγεί σε αυξημένη ικανότητα στις συναφείς νοητικές λειτουργίες σε βάθος χρόνου. Η αυξημένη ικανότητα του ατόμου να παρατηρεί και να παρακολουθεί τις ίδιες του τις σκέψεις και τις εσωτερικές καταστάσεις, για παράδειγμα, μπορεί να του επιτρέπει να περνάει με μεγαλύτερη ασφάλεια ανάμεσα από τους σκοπέλους της ακατάσχετης επιθυμίας για φαρμακευτικές ουσίες και των παραγόντων υπόμνησής τους. Ο βουδιστικός διαλογισμός έχει διαπιστωθεί επίσης ότι αυξάνει τη φλοιική πλαστικότητα και την πυκνότητα σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου, πιθανώς ενισχύοντας και διατηρώντας τη λειτουργία τους με νευροανατομικά προφανείς τρόπους.

3. Έχει πιθανολογηθεί ότι η οφειλόμενη στο διαλογισμό αναδιοργάνωση της διημισφαιρικής (bihemispheric) εγκεφαλικής λειτουργίας στο μετωπιαίο λοβό, όπως δείχνει το EEG, είναι δυνατό να επιδρά μειώνοντας τη συναισθηματική αντιδραστικότητα και ενισχύοντας την εκτελεστική λειτουργία (36-38). Οι επιδράσεις αυτές μπορεί να παίζουν ρόλο στη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών προάγοντας τη λήψη υγιών αποφάσεων και αμβλύνοντας τη συναισθηματική αξιοπρόσεκτη φύση (salience) των παραγόντων υπόμνησης των φαρμακευτικών ουσιών.

4. Ο μακροπρόθεσμος βουδιστικός διαλογισμός έχει συσχετιστεί με μειωμένη απάντηση στο στρες και χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει κάποιο ρόλο του διαλογισμού στην αντιμετώπιση των καταστάσεων ακατάσχετης επιθυμίας: είναι δυνατό να μειώνει την οφειλόμενη στο στρες ακατάσχετη επιθυμία, να αμβλύνει την αξιοπρόσεκτη φύση της ακατάσχετης επιθυμίας για φαρμακευτικές ουσίες και να αυξάνει την ανοχή της (tolerance).

5. Ο διαλογισμός Ζεν και ο βασισμένος στη γνώση και συναίσθηση διαλογισμός έχουν συσχετιστεί με αυξημένη νευρωνικά προκαλούμενη ικανότητα παρακολούθησης των φαινομένων κατά μη αξιολογητικό τρόπο, αποτελεσματική άμβλυνση ή αποκλεισμό του αυτόματου «καταρράκτη» (cascade) νοητικών και συναισθηματικών συνειρμών. Η ικανότητα αυτή μπορεί να είναι χρήσιμη στη διευκόλυνση της απάλειψης των παραγόντων υπόμνησης. Επιπλέον, είναι δυνατό να οδηγεί σε λιγότερη αντιδραστικότητα όταν υπάρχουν καταστάσεις ακατάσχετης επιθυμίας.

6. Ο διαλογισμός είναι επίσης δυνατό να μειώνει τη χρήση των φαρμακευτικών ουσιών μέσω συμπεριφορικών μηχανισμών. Οι ασθενείς πρέπει να μαθαίνουν να εισέρχονται στις καταστάσεις διαλογισμού ως μια εξαιρετικά ενισχυμένη εναλλακτική λύση αντί της χρήσης φαρμακευτικών ουσιών (100).

Το βιολογικό και συμπεριφορικό επίκεντρο των παραπάνω μηχανισμών αντικατοπτρίζει τα συστηματικά σφάλματα που προαναφέραμε. Δεν πρέπει να παραβλέπονται, ωστόσο, τα θρησκευτικά και πνευματικά στοιχεία του διαλογισμού, αφού είναι επίσης δυνατό να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προαγωγή της αποχής (abstinence). Ο ανεπίσημος, μη ειδικός διαλογισμός, για παράδειγμα, ενθαρρύνεται στα εξαιρετικά πνευματικά προγράμματα 12 βημάτων. Το ενδέκατο βήμα περιλαμβάνει τακτική ενασχόληση με την προσευχή ή το διαλογισμό. Επιπλέον, η πνευματική φύση του διαλογισμού δεν σχετίζεται μόνο με τον ΤΜ, το βουδιστικό διαλογισμό, τα 12 βήματα ή άλλες έκδηλα πνευματικές μορφές διαλογισμού. Ακόμα και η εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης, μια σχετικά κοσμική πρακτική, περιλαμβάνει σημαντική, αν και έμμεση, επικέντρωση στην πνευματική ανάπτυξη (26). Παρότι οι μελέτες που έχουν διεξαχθεί μέχρι σήμερα ήταν περιορισμένες και μερικές φορές δεν συμφωνούσαν μεταξύ τους, οι υψηλότερες κατά τις μετρήσεις βαθμολογήσεις της θρησκευτικότητας και της πνευματικότητας έχουν συσχετιστεί με καλύτερη υγεία σε πολλούς τομείς μεταξύ των χρηστών φαρμακευτικών ουσιών (93-96). Η μυστικιστική εμπειρία, η υπερβατική αίσθηση του εαυτού, ένα μεταφυσικό πλαίσιο που δίνει νόημα και συνοχή στη ζωή του ατόμου και η πνευματικής προέλευσης αυτοαποτελεσματικότητα έχουν προταθεί όλα ως πιθανοί παράγοντες οι οποίοι παίζουν ρόλο στη θετική επίδραση που έχουν η θρησκεία και η πνευματικότητα στις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές (97, 98).

Υπάρχει κάτι ακόμα που πρέπει να επισημανθεί σχετικά με τους πέντε βιολογικής βάσης μηχανισμούς που απαριθμούνται παραπάνω: γενικά διασαφηνίστηκαν με τη μελέτη μακροχρόνια ή σταθερά διαλογιζόμενων οι οποίοι ήταν υγιείς και χωρίς καμία εμφανή ψυχοπαθολογία. Είναι αβέβαιο αν οι χρήστες ουσιών θα ανταποκριθούν με τον ίδιο τρόπο που ανταποκρίθηκαν τα άτομα τα οποία συμμετείχαν στις μελέτες. Επίσης, όπως αναφέρθηκε και πιο πριν, πολλοί χρήστες ουσιών μπορεί να είναι τόσο άρρωστοι που να μην μπορούν να δεσμευτούν και να τηρήσουν πιστά μια παραδοσιακή αγωγή διαλογισμού. Επιπλέον, δεν είναι σαφές αν τα εξαρτημένα από διάφορες ουσίες άτομα θα ανταποκρίνονταν εξίσου στην ίδια παρέμβαση. Είναι εύλογο, για παράδειγμα, ότι η εξάρτηση από την ηρωίνη, η φύση της οποίας είναι εξαιρετικά φυσιολογική (physiological), θα ανταποκρινόταν καλύτερα σε μια τεχνική προσανατολισμένη προς τη σωματική συναίσθηση από ό,τι η εξάρτηση από τη μαριχουάνα, η οποία είναι λιγότερο φυσιολογική.

Τροποποιημένες ασκήσεις διαλογισμού έχουν στεφθεί από κάποια επιτυχία σε άλλα περιβάλλοντα και η εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης έχει προσαρμοστεί σε πολλούς διαφορετικούς πληθυσμούς. Ορισμένες υποσχόμενες, αν και μη οριστικές, αναφορές υποστηρίζουν ότι οι πάσχοντες από νοητική έκπτωση (cognitively impaired), επιθετικοί ασθενείς που έχουν διδαχτεί τεχνικές διαλογισμού κατάλληλου επιπέδου εμφανίζουν μείωση της επιθετικής συμπεριφοράς (90). Κατά τον ίδιο τρόπο, η εκπαίδευση στο διαλογισμό για ασθενείς με διαταραχές εθισμού μπορεί να πρέπει να τροποποιηθεί για να ανταποκρίνεται στις συγκεκριμένες ανάγκες και τα προβλήματα αυτού του πληθυσμού. Απαιτείται λοιπόν περαιτέρω έρευνα για να αποδειχθεί η αποτελεσματικότητα και να διαλευκανθούν οι θεραπευτικοί μηχανισμοί ενός τέτοιου εκπαιδευτικού προγράμματος.

Παράλληλα με την κατάλληλη προσαρμογή των πρακτικών διαλογισμού έτσι ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη θεραπεία των οφειλόμενων στη χρήση ουσιών διαταραχών, οι ερευνητές μπορούν επίσης να εξετάσουν το ενδεχόμενο να μελετήσουν φαρμακολογικά μέσα επικουρικά (adjuncts) στην πρακτική του διαλογισμού. Σε μια μικρή μελέτη ανοικτής επισήμανσης αρκετών ασθενών με ανθεκτική στη θεραπεία (refractory) ψυχαναγκαστική-καταναγκαστική διαταραχή (obsessive-compulsive disorder) (91), ελάχιστα εποπτευόμενες συνεδρίες διαλογισμού συνδυάστηκαν με την ψιλοκυβίνη (psilocybin), μια ισχυρή ψυχεδελική (psychedelic) ουσία. Οι ασθενείς αυτοί εμφάνισαν μια χωρίς προηγούμενο, σχεδόν άμεση και σταθερή ύφεση (remission) των συμπτωμάτων τους έως και 24 ώρες μετά την πρόσληψη. Η κεταμίνη, ένα αναισθητικό με διασχιστικές (dissociative) και ψυχεδελικές ιδιότητες, έχει αξιολογηθεί σε παρόμοια περιβάλλοντα και έχει διαπιστωθεί ότι επιφέρει σταθερή μείωση της χρήσης φαρμακευτικών ουσιών σε ασθενείς με εξάρτηση από τα οπιούχα (opiate dependence) (92). Οι Griffiths και συνεργάτες πρόσφατα απέδειξαν ότι η ψιλοκυβίνη μπορεί να προαγάγει μακροχρόνιες αυξήσεις της πνευματικότητας και του μυστικισμού και ότι η συνεδρία με την ψυχεδελική ουσία θεωρούνταν ευρέως από τους συμμετέχοντες, για πολύ καιρό μετά, μια από τις πιο δυνατές εμπειρίες της ζωής τους (99). Το εύρημα αυτό δείχνει ότι η πιθανή αποτελεσματικότητα τέτοιων ψυχοδραστικών (psychoactive) ουσιών οφείλεται στη δημιουργία μιας λεγόμενης μετασχηματιστικής (transformative) εμπειρίας (97) που προκαλεί άμεση και επίμονη αλλαγή του τρόπου ζωής βασιζόμενη στην πνευματικότητα που ανακάλυψε πρόσφατα το άτομο.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Η πρακτική του διαλογισμού είναι μια υποσχόμενη νέα θεραπεία για τις οφειλόμενες στη χρήση ουσιών διαταραχές. Οι μηχανισμοί δράσης του διαλογισμού υποδεικνύουν πιθανό ρόλο του στη διευκόλυνση της εξάλειψης των παραγόντων υπόμνησης, την εξασθένηση των ακατάσχετων επιθυμιών, τη μείωση των δυσπροσαρμοστικών και καταναγκαστικών συμπεριφορών και την προαγωγή υγιέστερων και πιο προσαρμοστικών επιλογών. Επιπλέον, οι πνευματικές και θρησκευτικές διαστάσεις του διαλογισμού ίσως έχουν σημαντικές επιδράσεις στην προαγωγή της αποχής. Η έλλειψη RCT, ωστόσο, καθιστά δύσκολη την εξαγωγή οριστικών συμπερασμάτων σχετικά με την αποτελεσματικότητά του στους τομείς αυτούς. Παρότι η εκπαίδευση γνώσης και συναίσθησης ίσως αποτελεί το είδος πρακτικής διαλογισμού που είναι πιθανότερο να τύχει κλινικής υποστήριξης, καμία βασισμένη στις ενδείξεις και στη γνώση και συναίσθηση θεραπεία δεν έχει ειδικά ως στόχο τις διαταραχές εθισμού προς το παρόν. Απομένει να διαπιστωθεί ποιες συγκεκριμένες ασκήσεις διαλογισμού – συγκεντρωτικές, διάχυτες ή φιλοσοφικές – θα ήταν αποτελεσματικότερες στους πάσχοντες από διαταραχές οφειλόμενες στη χρήση ουσιών. Δεν είναι επίσης σαφές ποιο συγκεκριμένο ρόλο μπορεί να παίζει ο διαλογισμός – στην πρόληψη των υποτροπών, στην ενίσχυση των κινήτρων ή στην προαγωγή της αποχής. Επιπρόσθετα, η φαρμακοθεραπεία μπορεί να έχει κάποιο ρόλο επικουρικά στην εφαρμογή του διαλογισμού. Προς το παρόν όμως, δεν μπορούν να γίνουν οριστικές δηλώσεις σχετικά με τη θέση του διαλογισμού στη θεραπεία των διαταραχών εθισμού. Πρέπει να διεξαχθούν περαιτέρω έρευνες για να διαπιστωθούν με πιο κατάλληλο και οριστικό τρόπο τα οφέλη, οι μηχανισμοί και οι περιορισμοί του.

Elias Dakwar, MD, and Frances R. Levin, MD
Harvard Review of Psychiatry / Volume 17, Number 4

Small Pleasures (Μικρές Χαρές) 2008

2010-03-05T08:17:00.001+02:00

ΥΠΕΡΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ : ΕΝΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΛΥΤΡΩΣΗ

2009-09-26T20:05:00.015+03:00

Mέχρι πρόσφατα η πνευματική ζωή αποτελούσε αντικείμενο ενασχόλησης των θρησκειών, των μεταφυσικών φιλοσοφιών και των διαφόρων εσωτερικών συστημάτων, ανατολικής κυρίως προέλευσης. Ο διχασμός γνώσης και αξιών οδήγησε την επιστήμη σε μια αποκλειστικά τεχνοκρατική-μηχανιστική αντίληψη του κόσμου, με αποτέλεσμα την απάνθρωπη αναλγησία μπροστά στις τραγικές συνέπειες των εφαρμογών της. Από την άλλη, οι οργανωμένες θρησκείες στέκονται συχνά εμπόδιο στην επιστημονική εξέλιξη, που την αντιμετωπίζουν με καχυποψία, ενώ ισχυρίζονται ότι κατέχουν την απόλυτη αλήθεια στα πνευματικά ζητήματα. Τις τελευταίες δεκαετίες προωθείται με δύναμη μια βαθιά αλλαγή στη φιλοσοφία της επιστήμης, που διευρύνει τους ορίζοντές της και επαναπροσδιορίζει τους στόχους της. Πολλές από τις έννοιες που μέχρι τώρα θεωρούνταν ότι ήταν αποκλειστική περιουσία των θρησκειών, σήμερα έχουν αποκτήσει φυσιοκρατικό χαρακτήρα, δηλαδή βρίσκονται μέσα στη δικαιοδοσία της επιστημονικής έρευνας. Βρίσκεται σε εξέλιξη στη Δύση η δημιουργία μιας ολοκληρωμένης συστηματικής και εμπειρικά δομημένης γενικής ψυχολογίας, που περιλαμβάνει τα βάθη, αλλά και τα ύψη της ανθρώπινης φύσης. Το ανθρωπιστικό πρότυπο της ψυχικής υγείας δεν είναι πια ο μέσος, νευρωτικά προσαρμοσμένος άνθρωπος, αλλά ο ολοκληρωμένος, αυτοπραγματωμένος ή εξατομικευμένος άνθρωπος. Αυτό το είδος του ανθρώπου έχει ενεργοποιήσει και αναπτύξει όλες τις πλευρές του σε μέγιστο βαθμό ( συμπεριλαμβανομένης και της πνευματικής του διάστασης) και έχει εναρμονιστεί με το σύμπαν.

Η Υπερπροσωπική ψυχολογία ανήκει στο μεγάλο φάσμα της Ανθρωπιστικής ψυχολογίας ( Humanistic Psychology), που έχει καθιερωθεί πλέον σαν μια εναλλακτική δυνατότητα απέναντι στην “αντικειμενική” συμπεριφορική (μηχανομορφική) ψυχολογία και στον ορθόδοξο φροϋδισμό. Ο A.Maslow υποστηρίζει ότι η νέα αυτή τάση στην ψυχολογία αποτελεί μια επανάσταση, με την ίδια έννοια που έκαναν επαναστάσεις ο Γαλιλαίος, ο Δαρβίνος, ο Φρόϋντ και ο Μαρξ, δηλαδή εισάγοντας νέους τρόπους αντίληψης και σκέψης, νέες εικόνες του ανθρώπου και της κοινωνίας, νέες συλλήψεις της ηθικής και των αξιών. Σαν “τρίτη δύναμη” στη σύγχρονη ψυχολογία ενδιαφέρεται για θέματα που έχουν περιορισμένη θέση στις υπάρχουσες θεωρίες και συστήματα, π.χ. αγάπη, δημιουργικότητα, ύπαρξη, γίγνεσθαι, παιχνίδι, αυθορμητισμός, αυτονομία, υπευθυνότητα, νόημα, δικαιοσύνη, υπερβατική εμπειρία, έκσταση, αυτοπραγμάτωση και άλλα σχετικά θέματα. Αυτή η προσέγγιση εκφράζεται στα κείμενα ψυχολόγων και ψυχιάτρων όπως οι G.Allport, A.Angyal, R.Assagioli, J.Bugental, L.Binswanger, M.Boss, V.Frankl, E.Fromm, K.Goldstein, K.Horney H.Hartmann, W.James, R.Laing, R.May A.Maslow, J.Moreno, C.Moustakas, G.Μurphy, F.Perls, C.Rogers, P.Tillich, K. Wilber και πολλών άλλων, καθώς και σε ορισμένα από τα κείμενα των C.Jung, A.Adler και των υπαρξιακών φαινομενολόγων.

Ο Μaslow διακρίνει τρεις τομείς ή επίπεδα σ’αυτή τη Γενική Ψυχολογία :

α) Την ψυχολογία «Ε», που αναφέρεται στην ψυχολογία των ελλείψεων και των παθολογικών καταστάσεων.

β) Την ψυχολογία «Γ» ( του γίγνεσθαι), που ασχολείται με την πορεία της ανάπτυξης των δυνατοτήτων του ατόμου, προς το τρίτο επίπεδο.

γ) Την ψυχολογία «Υ» ( της ύπαρξης), που μελετά τις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά των αυτοπραγματωμένων ανθρώπων που εκλαμβάνονται ως το ιδανικό ψυχικό πρότυπο. Κατ’ουσίαν η ψυχολογία «Υ» είναι διαπροσωπική και Υπερπροσωπική καθ’όσον ο ολοκληρωμένος άνθρωπος έχει διευρύνει τα όρια της ατομικής του συνείδησης , ώστε να ταυτίζεται με τον Όλο. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται « Κοσμική Συνείδηση» ή « Υπέρτατη Ταύτιση», και τον συνδέει με ένα κόσμο που βρίσκεται πέρα από τον συμβατικό χωρόχρονο. Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν πως ένας τέτοιος τύπος εμπειρίας ή γνώσης βρίσκεται στο κέντρο κάθε μεγάλης θρησκείας, τον Ινδουισμό, τον Ταοϊσμό, τον Βουδισμό, τον Χριστιανισμό, τον Ισλαμισμό και τον Ιουδαϊσμό. Έτσι, μπορούμε να μιλήσουμε δικαιολογημένα για την «υπερβατική ενότητα των θρησκειών». Η υπερπροσωπική ψυχολογία επιβεβαίωσε πως χωρίς το διατομικό και το υπερβατικό γινόμαστε άρρωστοι, βίαιοι, μηδενιστές και απαθείς. Ο άνθρωπος χρειάζεται κάτι “μεγαλύτερο από τον ίδιο” για να νοιώθει δέος απέναντί του και να του αφοσιώνεται με μια καινούργια νατουραλιστική, εμπειρική και όχι αναγκαστικά εκκλησιαστική έννοια, όπως περιέγραψαν περίφημα o H.Thoreau, o W.Whitman, o William James και ο John Dewey.

Η ψυχαναλυτική θεωρία και ο συμπεριφορισμός ανήκουν στο πρώτο βασικό επίπεδο της Γενικής Ψυχολογίας. Σύμφωνα με τον Φρόϋντ υπάρχει ψυχολογικός ντετερμινισμός ή εσωτερική αιτιοκρατία. Κάθε συμπεριφορά, δηλαδή, υπακούει σε ορισμένα εσωτερικά αίτια (ένστικτα, ενορμήσεις), τα οποία “έλκουν” το άτομο σε δράση. Το συμπεριφοριστικό μοντέλο υποστηρίζει την εξωτερική αιτιοκρατία, δηλαδή ότι εξωτερικές ή περιβαλλοντικές δυνάμεις (ερεθίσματα) “ωθούν” την ανθρώπινη συμπεριφορά. Είναι προφανές, με βάση αυτές τις απόψεις πως το άτομο πάρα πολύ λίγα θα μπορούσε να κάνει για να ελέγξει την συμπεριφορά του, μια και το σενάριο γράφεται, διαμορφώνεται ή κατευθύνεται μηχανιστικά από άλογες εσωτερικές και τυχαίες εξωτερικές δυνάμεις.

Αντίθετη απέναντι σ’αυτές τις απαισιόδοξες θεωρίες στέκεται η ανθρωπιστική ψυχολογία που αντλεί ένα σημαντικό μέρος της φιλοσοφίας της από τον υπαρξισμό. Η υπαρξιακή ψυχολογία δεν δέχεται την εφαρμογή της αρχής της αιτιότητας, που χρησιμοποιείται στις φυσικές επιστήμες, στην ψυχολογία. Επίσης απορρίπτει τον θετικισμό, τον ντετερμινισμό και τον υλισμό. Θεωρεί ότι η ψυχολογία δεν μοιάζει με τις άλλες επιστήμες και γι’αυτό χρειάζεται να εφαρμόζει την δική της μέθοδο, που είναι η φαινομενολογική ανάλυση, και να στηρίζεται στις δικές της αρχές, όπως είναι : η ύπαρξη μέσα στον κόσμο, η ελευθερία, η υπευθυνότητα, η αυτοϋπέρβαση και άλλες που προέρχονται από την οντολογία του Heidegger. Στο σύνολό τους, οι περισσότερες φιλοσοφίες και θρησκείες, ανατολικές ή δυτικές, έχουν διχοτομήσει τον άνθρωπο, διδάσκοντας ότι ο καλύτερος τρόπος για να γίνει κανείς “ανώτερος” είναι να αποποιηθεί και να κατανικήσει το “κατώτερο”. O ανθρωπιστικός υπαρξισμός αντιτάσσεται στον δυϊσμό του υποκειμένου (νους) και του αντικειμένου (σώμα, περιβάλλον), υποστηρίζοντας την ενότητα του ατόμου-μέσα-στον κόσμο. Οι άνθρωποι υπάρχουν, είναι μέσα στον κόσμο, αλλά παράλληλα επιθυμούν και μπορούν να υπερβούν τον κόσμο! Αυτό κατά τον Binswanger δεν σημαίνει να ελπίζουν παθητικά σε κάποιο εξωγήινο παράδεισο, αλλά να ξεπεράσουν εδώ και τώρα τα ίδια τους τα συνειδησιακά φράγματα. Και εδώ ακριβώς υπεισέρχεται η έννοια της υπευθυνότητας του ανθρώπου που συμβαδίζει με την ελευθερία του. Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από μια ενεργητική και όχι παθητική στάση απέναντι στη ζωή, που είναι μια συνεχής σειρά αποφάσεων, μέσα από τις οποίες αυτοκαθορίζεται. O Σαρτρ και άλλοι μιλούν για τον “εαυτό σαν έργο”. Επιλέγει αδιάκοπα μεταξύ του να προχωρήσει μπροστά προς το άγνωστο ή να πάει προς τα πίσω, προς τη γνωστή ρουτίνα και το εύκολα προβλεπόμενο παρελθόν. Εαν επιλέξει το status quo θα βιώσει την υπαρξιακή ενοχή (αίσθημα χαμένων ευκαιριών) και θα ζήσει μια ζωή μη αυθεντική. Ένας μη πραγματωμένος άνθρωπος βρίσκεται, λίγο πολύ, σε εξαρτημένη θέση και προσπαθεί να εξασφαλίσει την απαραίτητη ενέργεια για την επιβίωσή του μέσα από ένα σκληρό αγώνα για δύναμη και εξουσία. Ο E.Fromm υποστηρίζει ότι το κάθε άτομο στην προσπάθειά του να προσαρμοστεί μέσα στην κοινωνία υιοθετεί ένα κοινωνικό τύπο, πιστεύοντας ότι έτσι θα δώσει λύση στο πρόβλημα της μοναξιάς του και θα του εξοικονομήσει την απαιτούμενη ενέργεια. Αυτό οδηγεί συνήθως στις διάφορες μορφές του μη παραγωγικού κοινωνικού τύπου που είναι ο υποτακτικός, ο εκμεταλλευτής, ο σαδιστής, ο μαζοχιστής και ο αυτόματος τύπος. Αναγκαστικά, ο άνθρωπος αυτός που παρακινείται από τις ελλείψεις του, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι κυβερνάει τον εαυτό του ή ότι ελέγχει τη μοίρα του. Είναι έρμαιο στην κριτική και την επιδοκιμασία των άλλων. Πρέπει να συμμορφωθεί με τις επιθυμίες, τους κανόνες και τις ιδιοτροπίες τους, από φόβο μήπως υπονομεύσει τις πηγές του. Αυτό το είδος γεμάτης άγχους εξάρτησης γεννά επίσης εχθρότητα, που μειώνει ακόμα περισσότερο την ελευθερία.

Υγιής κοινωνικός τύπος είναι μόνο αυτός της παραγωγικής αγάπης, που εκφράζεται από το Αυτοπραγματωμένο άτομο. Όσο ένας άνθρωπος πλησιάζει προς την ιδανική αυτή κατάσταση, τόσο γίνεται λιγότερο εξαρτημένος και περισσότερο αυτόνομος και αυτοκατευθυνόμενος. Οι καθοριστικοί παράγοντες που τον κυβερνούν είναι τώρα πρωταρχικά εσωτερικοί, μάλλον, παρά κοινωνικοί και συνέονται με την ανάπτυξη. Είναι οι νόμοι της δικής του βαθύτερης φύσης, οι ικανότητές και τα ταλέντα του, οι δημιουργικές του τάσεις, η ανάγκη να γνωρίσει τον εαυτό του, να ολοκληρώσει το δυναμικό του και να επιτελέσει την αποστολή του, που είναι υπηρεσία και ακτινοβολία. Εφ’όσον εξαρτάται λιγότερο από τους άλλους ανθρώπους, παρουσιάζει και λιγότερη απογοήτευση, λιγότερο άγχος και λιγότερη επιθετικότητα. Χρειάζεται λιγότερο τον έπαινο και την στοργή τους. Αυτονομία ή σχετική ανεξαρτησία από το περιβάλλον σημαίνει επίσης σχετική ανεξαρτησία από τις αντίξοες συνθήκες, όπως η κακοτυχία, τα χτυπήματα της μοίρας και η στέρηση. Οποιοδήποτε πρόβλημα αντιμετωπίζει ο προσωπικός εαυτός, ο βαθύτερος τα υπερβαίνει και παραμένει ανέγγιχτος, όπως ο βυθός του ωκεανού, όταν η επιφάνεια μαστίζεται από αφρισμένα κύματα. Τον γαλήνιο υπερπροσωπικό μάρτυρα, που βρίσκεται στο “μάτι του κυκλώνα”, τον ανακαλύπττει στην υπέρβαση της ταύτισης με όλα τα αντικείμενα: φυσικά, νοητικά ή συναισθηματικά Κάνει ότι και οποιοσδήποτε καθρέφτης, ο οποίος αντανακλά τέλεια και αμερόληπτα οτιδήποτε περάσει από μπροστά του, χωρίς να κατακρατά τίποτε. Ο υγιής αυτός τύπος δεν ανταποκρίνεται ασφαλώς στις συμβατικές νευρωσικές απαιτήσεις της κοινωνίας του, που συχνά τον αντιμετωπίζει με καχυποψία αν όχι με καθαρή εχθρότητα, καθ’ότι όχι μόνο δεν εντάσσεται στο γενικό πλαίσιο, αλλά της καθρεπτίζει όλες τις αντιφάσεις και τα κακώς κείμενα. Αυτή η αποδέσμευση από τον κόσμο και τις πιέσεις του δε σημαίνει ασφαλώς έλλειψη επαφής μ’αυτόν. Αντίθετα μάλιστα! Όταν ένα άτομο παρακινείται από τις ελλείψεις, η εξάρτηση από τους άλλους χρωματίζει έντονα και περιορίζει την ελευθερία των διαπροσωπικών σχέσεων. Το να βλέπει κανείς τους ανθρώπους πρωταρχικά σαν “ικανοποιητές των αναγκών” του ή σαν πηγές παροχής απόλαυσης, είναι μια επικίνδυνη αφαίρεση. Τα στοιχεία που δεν συνδέονται με τις ανάγκες του, είτε παραβλέπονται, είτε θεωρούνται βαρετά, εκνευριστικά, απειλητικά. Η αντικειμενική, ολιστική αντίληψη της μοναδικότητας ενός ανθρώπου καθίσταται δυνατή, μόνο όταν δεν απαιτούμε τίποτα από αυτόν, μόνο όταν δεν τον χρειαζόμαστε πιεστικά. Η απτή, αισθητική αντίληψη-απόλαυση, ολόκληρης της ανθρώπινης ύπαρξης, είναι πολύ περισσότερο εφικτή για εκείνους που αυτοπραγματώνονται (ή σε στιγμές αυτοπραγμάτωσης). Η επιδοκιμασία, ο θαυμασμός και η αγάπη βασίζονται τότε στα εγγενή χαρακτηριστικά του άλλου και όχι στην χρησιμότητά του. Αυτό το είδος αγάπης ονομάζεται <<αγάπη χωρίς ανάγκες>>.

Η ανάγκη για αγάπη, όπως την έχουν μελετήσει διάφοροι ερευνητές (Bowlby, Spitz, Levy) είναι συχνά μια “ασθένεια έλλειψης”, μια ακόρεστη δίψα προσοχής, επιβεβαίωσης, ελέγχου και ασφάλειας. Το υγιές ολοκληρωμένο άτομο, μη έχοντας αυτές τις ελλείψεις να αναπληρώσει, δε χρειάζεται να δέχεται αγάπη παρά μόνο σε σταθερές μικρές δόσεις συντήρησης και μπορεί ακόμα και να κάνει χωρίς αυτές για μεγάλο χρονικό διάστημα. Κλινικές μελέτες υγιών ανθρώπων δείχνουν ότι παρόλο που χρειάζονται λιγότερο να παίρνουν αγάπη, είναι περισσότερο ικανοί να δίνουν αγάπη. Κατ’αυτή την έννοια είναι άθρωποι γεμάτοι αγάπη, που ακτινοβολούν φυσικά και με ανιδιοτέλεια γύρω τους.

Σύμφωνα με την ανθρωπιστική θεώρηση, η ανθρώπινη φύση δεν είναι διόλου τόσο κακή, όσο έχει θεωρηθεί. Η καταστροφικότητα, ο σαδισμός, η σκληρότητα, η κακία κ.λ.π.,δεν είναι εγγενείς ιδιότητες, αλλά μάλλον βίαιες αντιδράσεις ενάντια στη ματαίωση όχι μόνο των βασικών, αλλά και των γνήσια ανθρώπινων αναγκών, που πηγάζουν από την ιδιαιτερότητα της φύσης του : ανάγκη ενότητας με τα άλλα όντα, ανάγκη δημιουργίας, νοήματος, αυτοπραγμάτωσης, υπέρβασης.. Ο υπερπροσωπικός πυρήνας αυτής της Φύσης διέπεται από σοφία και αν του επιτρέψουμε να καθοδηγήσει τη ζωή μας, θα γίνουμε υγιείς, δημιουργικοί και ευτυχισμένοι. Αν η θεμελιώδης αυτή αρχή δεν γίνει αποδεκτή ή καταπιεστεί, τότε το άτομο, αργά ή γρήγορα, θα αρρωστήσει. Αυτή η βαθύτερη φύση δεν είναι τόσο πιεστική όσο τα ένστικτα. Είναι διακριτική και ντελικάτη και σκεπάζεται εύκολα από τη συνήθεια, την κοινωνική πίεση και τις εσφαλμένες τάσεις απέναντί της. Αν και φαινομενικά αδύναμη, δεν εξαφανίζεται τελείως ούτε στο διαταραγμένο άτομο. Έστω και αν την αρνείται κάποιος, εκείνη επιμένει υπόγεια, πιέζοντας μέχρι να πραγματωθεί.

Η μελέτη Ολοκληρωμένων ατόμων μπορεί να μας διδάξει πολλά για τα σφάλματά μας, για τα σημεία στα οποία υστερούμε, για τις σωστές κατευθύνσεις προς τις οποίες πρέπει να αναπτυχθούμε.

Πριν ακόμη αρχίσει το κύριο έργο της ανάπτυξης και για να υπάρξουν βαθιά, γερά θεμέλια στο οικοδόμημα, πρέπει να προηγηθεί η φάση της μεταστροφής, κατά την οποία το άτομο επαναπροσδιορίζει την πορεία του, κάνοντας στροφή 180 μοιρών. Από τη στάση του έχειν ( και καταναλώνειν), σ’εκείνη του Είναι, όπως λέει ο Fromm. Αυτό η νέα κατεύθυνση προσφέρει ένα αυθεντικό νόημα σκοπό στη ζωή του ανθρώπου, οργανώνει τις ψυχικές του δυνάμεις και οδηγεί το άτομο έξω από το υπαρξιακό κενό και την επαναληπτική μηχανικότητα.

Συντελεσθείσα η μεταστροφή, το άτομο είναι πλέον έτοιμο για την κύρια μαθητεία-θεραπευτική διαδικασία. και την μύηση-εξοικείωση σε καινούργιες γνώσεις και επιγνώσεις, μέσα από καθοδηγούμενες βιωματικές εμπειρίες.

Απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάδυση της αληθινής φύσης είναι, αρχικά, η εναρμόνιση όλων των στοιχείων της προσωπικότητας. Εάν ένα οποιοδήποτε μέρος παραληφθεί, αυτό θα λειτουργήσει ανασταλτικά και θα προσπαθήσει να εξοικονομήσει ενέργεια από τα ανεπτυγμένα τμήματα. Ο Yung αναγνώρισε στη μεσαιωνική αλχημεία την αλληγορική περιγραφή αυτής της μεταμορφωτικής εμπειρίας. Το Magnum Opus, το Μεγάλο Έργο που αναλάμβαναν, είχε σαν κύριο σκοπό την παρασκευή “χρυσού”, δηλαδή την αποκάλυψη εκείνου του πολύτιμου τμήματος της ανθρώπινης ύπαρξης, που παραμένει αναλλοίωτο.

Το συλλογικό ασυνείδητο, η πιο χαρακτηριστική έννοια της γιουγκικής θεωρίας, εξασκεί μια κατευθυντική και επιλεκτική δράση πάνω στη συμπεριφορά του ατόμου. Επ’αυτού χτίζονται το εγώ και το προσωπικό ασυνείδητο. Αποτελεί την κοινή παγκόσμια ψυχική κληρονομιά και εκφράζεται μέσα από συμβολικές σκεπτομορφές, τα αρχέτυπα, που πιέζουν να εκφραστούν στη συνειδητή ζωή. Ο Yung ονομάζει Ταυτό ή Εαυτό ένα αρχέτυπο που εκφράζει τον αγώνα του ανθρώπου για ενότητα και αναπαριστάται διαμέσου διαφόρων συμβόλων, το πιο σημαντικό των οποίων είναι το Mandala ή μαγικός κύκλος. Στην ανατολική παράδοση το Mandala είναι ένα σύνθετο γεωμετρικό σχήμα που απεικονίζει την Ενόητα και την Ολοκλήρωση. Το Ταυτό είναι το κεντρικό, ιδεατό σημείο της ολοκληρωμένης προσωπικότητας, γύρω από το οποίο περιστρέφονται όλα τα άλλα συστήματα. Η εκθρόνιση του εγώ από το κέντρο της προσωπικότητας και η μετακίνησή του στο Ταυτό είναι ο σκοπός της εξελικτικής πορείας που ο Yung ονόμασε εξατομίκευση. Το Ταυτό είναι στη βάση εκείνης της συμπεριφοράς που σπρώχνει τον άνθρωπο να αναζητά την Ολότητα, ειδικά μέσα από θρησκευτικές και μεταφυσικές οδούς. Οι αυθεντικές θρησκευτικές εμπειρίες αντανακλούν τις ποιότητες του Ταυτού, ενώ οι μορφές του Χριστού και του Βούδα αποτελούν τις πιο τέλειες εκφράσεις αυτού του αρχέτυπου. « Για το χριστιανό, το έργο της λύτρωσης είναι μια πράξη από τον άνθρωπο που χρειάζεται τη λύτρωση, για να τιμηθεί ο λυτρωτρής Θεός, ενώ η αλχημιστική μεταμόρφωση είναι έργο του ανθρώπου-λυτρωτή που αφιερώνεται στην υπηρεσία της θείας παγκόσμιας ψυχής, που κοιμάται μέσα στην ύλη και περιμένει τη λύτρωση».

Βιβλιογραφία :

Abraham H. Maslow, Ψυχολογία της Ύπαρξης, Δίοδος, 1995

Αbraham H. Maslow, Θρησκείες, Αξίες και Εκστατικές Εμπειρίες, Δίοδος, 1994.

Rollo May, Existential Psychology, Random House, 1961.

Carl Jung, Η Ολοκλήρωση της προσωπικότητας, Σπαγείρια,1989.

Εrich Fromm, Η Υγιής κοινωνία, Μπουκουμάνης,1973.

Κen Wilber, Ψυχολογία της Απελευθέρωσης, Ιάμβλιχος, 1990.

William James, Oι παραλλαγές της Θρησκευτικής Εμπειρίας, Printa, 1999.

Roberto Assagioli, Psychosynthesis : A Manual of Principles and Techniques, Hobbs, Dorman, 1965.

Viktor E.Frankl, Un Significato per L’Esistenza, Citta Nuova,1983.

Fritzof Capra, H Κρίσιμη Καμπή, Ωρόρα,1984.

ΝΕΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

2009-09-04T15:25:00.052+03:00

Σε έρευνες αυτοαναφοράς μεταξύ ανηλίκων, η παραβατικότητα για ορισμένα είδη μικροαδικημάτων συνιστά ένα σχεδόν καθολικό φαινόμενο. Η μεγάλη πλειοψηφία των νέων αναφέρει ότι κάποτε απέφυγε να πληρώσει εισιτήριο, ή έκλεψε ένα αντικείμενο, συνήθως ευτελούς αξίας. Προφανώς και οι πράξεις αυτές έχουν ενδιαφέρον, όμως οι νέοι που τις διέπραξαν δεν παρουσιάζουν κάποια ιδιαίτερα κοινωνιολογικά ή ψυχολογικά χαρακτηριστικά σε σύγκριση με το σύνολο των νέων. Αντίθετα, ενδιαφέροντα δακριτικά χαρακτηριστικά μπορεί να παρουσιάζει, η μειοψηφία αυτών, οι οποίοι δηλώνουν ότι δεν έχουν διαπράξει ποτέ κανένα αδίκημα. Απ’όσο γνωρίζω δεν έχουν διερευνηθεί επαρκώς. Όταν όμως, το σύνολο των παραβατών περιοριστεί μόνο σε όσους διέπραξαν σοβαρά αδικήματα, ή σε όσους είναι υπότροποι, τότε στην ομάδα αυτή παρουσιάζονται ορισμένα κοινωνιολογικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά, καθώς και ψυχικές διαταραχές σε μεγαλύτερη συχνότητα από ότι στον αντίστοιχο πληθυσμό. Μερικά από τα χαρακτηριστικά και τις διαταραχές αυτές έχουν ενοχοποιηθεί ως προδιαθεσικοί παράγοντες της νεανικής παραβατικότητας και σ’αυτούς θα εστιαστώ στην αποψινή παρουσίαση.
Οι προδιαθεσικοί παράγοντες διακρίνονται σε ατομικούς και σε κοινωνικούς. Στους ατομικούς συγκαταλέγονται το φύλο, η κληρονομικότητα και άλλοι βιολογικοί παράγοντες, η ψυχική υγεία και τα ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά της νεανικής ηλικίας. Στους κοινωνικούς , η οικογένεια, το σχολείο και γενικότερα η εκπαίδευση, το περιβάλλον, τα πρότυπα συμπεριφοράς, η εργασία και η πολιτιστική διαφορετικότητα.
Θα εξετάσουμε εν συντομία έκαστο προδιαθεσικό παράγοντα χωριστά, υπογραμμίζοντας ότι η παραβατικότητα είναι ένα σύνθετο, αβέβαιο αποτέλεσμα της επίδρασης ποικίλων παραμέτρων, που σε κάθε συγκεκριμένο άτομο έχουν μεγαλύτερη ή μικρότερη υποθετική βαρύτητα. Αυτό, για να αποφευχθούν τυχόν υπεραπλουστευτικοί αφορισμοί αιτιώδους σχέσης, και κυρίως για να μη δημιουργούνται αρνητικές προκαταλήψεις που στηγματίζουν, περιθωριοποιούν και τελικά συντελούν στην εμφάνιση της παραβατικότητας!

Α) ΑΤΟΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

Φύλο:
Συνήθως αναφερόμασταν στον προπαραβατικό άρρενα ανήλικο όταν εμπεριέχετο η βία, ενώ η αντικοινωνικότητα των ανήλικων κοριτσιών εντοπιζόταν στο χώρο της ηθικής. Αυτή η διαφοροποίηση στηριζόταν στα πολιτιστικά στερεότυπα της διάκρισης των δύο φύλων. Καθώς εξισώνονται οι ρόλοι, η γυναικεία εγκληματικότητα διαφοροποιείται ποσοτικά και ποιοτικά.

Κληρονομικότητα:
α) Κληρονομικό στίγμα. Από διάφορες έρευνες σε υιοθετημένα παιδιά και σε μονοζυγωτικούς διδύμους διαφαίνεται ότι η κληρονομικότητα είναι ένας από τους πολλούς παράγοντες, που αυξάνει την πιθανότητα της παραβατικής συμπεριφοράς, χωρίς να γνωρίζουμε τον ακριβή μηχανισμό μεταβίβασης. (Τα παιδιά που είχαν φυσικούς πατέρες με βεβαρημένο παρελθόν, χωρίς καν να τους είχαν γνωρίσει, είχαν περισσότερες πιθανότητες να διαπράξουν κάποιο αδίκημα σε σχέση με τα παιδιά των οποίων οι θετοί γονείς

είχαν ποινικό μητρώο, χωρίς να έχουν οι φυσικοί τους γονείς) Αυτή όμως η παρατήρηση, που έχει δεχθεί σοβαρές μεθοδολογικές κριτικές ( κυρίως λόγω του γεγονότος ότι οι αρμόδιες υπηρεσίες υιοθεσίας προσπαθούν να βρούν για τα προς υιοθεσία παιδιά παρόμοιες με τη φυσική τους οικογένεια. Μ’αυτόν τον τρόπο οι κοινωνικοί παράγοντες παρέμεναν πάντα ενεργοί) απέχει έτη φωτός από τις ευφάνταστες ανακοινώσεις των Μ.Μ.Ε., που συχνά για εντυπωσιασμό, αναφέρονται στον πιθανό εντοπισμό γονιδίων, τάχα υπεύθυνων για την επιθετική και αντικοινωνική συμπεριφορά. Μια τέτοια άποψη, που στερείται επιστημονικής βάσης, καλλιεργεί την θεωρία του βιολογικού ντετερμινισμού και προσφέρει άλλοθι σε κάθε είδους απολυταρχικές - ρατσιστικές ιδεολογίες και πρακτικές.

β) Γενετικές ανωμαλίες.Αρκετές εγκληματολογικές έρευνες έχουν γίνει για να αποδειχθεί η υπόθεση ότι τα άτομα με σύνδρομο ΧΥΥ είναι πιθανό να υιοθετήσουν μια παραβατική συμπεριφορά, συνδέοντάς την με τη μεγάλη σωματική διάπλαση και τον μικρό δείκτη ευφυίας που παρουσιάζουν.

γ) Άλλες οργανικές δυσλειτουργίες. Ενδοκρινικές διαταραχές χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν την υιοθέτηση μιας μελλοντικής εγκληματικής συμπεριφοράς. Οι αδενικές δυσλειτουργίες μπορούν να παρέμβουν είτε με συστηματικό τρόπο είτε τυχαία και προσωρινά.Τότε μιλούμε για την εμφάνιση μιας «παροδικής παραβατικότητας» .Έχουν επίσης προταθεί υποθέσεις ενδεχόμενης σχέσης μεταξύ ανώμαλης λειτουργίας του εγκεφάλου και παραβατικότητας.

Ψυχικές διαταραχές:
Θα εξετάσουμε τις διαταραχές ανάπτυξης (των νοητικών-γνωστικών λειτουργιών), τις διαταραχές διασπαστικής συμπεριφοράς, τις αγχώδεις διαταραχές, τις διαταραχές της διάθεσης και τη σχιζοφρένεια. Είναι άγνωστο σε τι βαθμό η νοητική ανεπάρκεια καθεαυτή και οι αναπτυξιακές διαταραχές προδιαθέτουν προς την παραβατικότητα και σε τι βαθμό η σύνδεση αυτών των δύο καταστάσεων οφείλεται στη μεσολάβηση ενός τρίτου παράγοντα. Έχει διατυπωθεί π.χ. η υπόθεση, ότι η χαμηλή σχολική επίδοση και η σχολική αποτυχία μειώνουν την αυτοεκτίμηση και δημιουργούν πολλές δυσκολίες στις σχέσεις του νεαρού ατόμου με το περιβάλλον του, ευνοώντας την σύνδεση των νέων με τον κόσμο της παρανομίας . Εξ’άλλου, αρκετά συχνά τα νοητικά υπολειπόμενα άτομα προέρχονται από οικογένειες με χαρακτηριστικά τα οποία ευνοούν την παραβατικότητα των μελών τους. Η βαριά εκτεταμένη διαταραχή της ανάπτυξης ,όπως ο αυτισμός, συνοδεύεται μερικές φορές από αστάθεια της διάθεσης και κρίσεις οργής ή πανικού με καταστροφικές αντιδράσεις. Συχνά οι αναπτυξιακές διαταραχές συνδιάζονται με διαταραχές διασπαστικής συμπεριφοράς (δηλαδή, συμπεριφοράς που δημιουργεί προβλήματα στις διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις) και αργότερα με διαταραχές της προσωπικότητας. Οι διαταραχές διασπαστικής συμπεριφοράς διακρίνονται σε διαταραχή ελαττωματικής προσοχής-υπερκινητικότητα, διαταραχή διαγωγής, εναντιωτική προκλητική διαταραχή.
Τα λεγόμενα «υπερκινητικά παιδιά», χαρακτηρίζονται από αδυναμία διατήρησης της προσοχής, έντονη διαρκή κινητικότητα, παρορμητικότητα. Αν υπολογιστούν και οι ελαφρότερες μορφές του συνδρόμου, στην κατηγορία αυτή ανήκει το 10% του σχολικού πληθυσμού.Η πρόγνωση είναι μάλλον καλή και τα συμπτώματα κατά την εφηβεία υποχωρούν. Το υπερκινητικό παιδί λόγω της συμπεριφοράς του, μπορεί να είναι θύμα κακοποίησης (από γονείς, δασκάλους,συμμαθητές, μεγαλύτερα παιδιά), γεγονός που μπορεί να λειτουργήσει ως αρχή ενός φαύλου κύκλου παραβατικών αντιδράσεων εκδίκησης ή αντιστάθμισης. Η διαταραχή της διαγωγής, συνδέεται στενότερα από όλες τις άλλες με την παραραβατικότητα των ανηλίκων. Εμφανίζεται στο 6% έως 9% περίπου των ανήλικων αγοριών και στο 1% έως 2% των ανήλικων κοριτσιών, ενώ χαρακτηρίζεται από αδυναμία συμμόρφωσης με βασικούς κανόνες της κοινωνικής ζωής και παρουσιάζει αρκετές από τις ακόλουθες διαταραχές: τα παιδιά δεν μπορούν να αποδεχθούν τη σχολική πειθαρχία, φεύγουν από το σπίτι τους και περιπλανώνται, χρησιμοποιούν με μεγάλη ευκολία και άνεση το ψέμα και την υπόκριση, βάζουν φωτιές, βασανίζουν ζώα, παραβιάζουν θεμελιώδη δικαιώματα των άλλων (κλοπές, πλαστογραφία, σεξουαλικές επιθέσεις, καυγάδες με χρήση όπλου), αδιαφορούν για την ασφάλειά τους και είναι συχνά θύματα ατυχημάτων, κάνουν χρήση αλκοόλ και άλλων ψυχοτρόπων. Όπως και οι ενήλικες με αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας δυσκολεύονται να δημιουργήσουν αυθεντικές συναισθηματικές σχέσεις, να ενταχθούν σε ομάδες, να διαπαιγαγωγηθούν με τα συνήθη συστήματα επιβραβεύσεων και τιμωριών.
Από τους ανήλικους που εμφανίζουν σοβαρά προβλήματα διαγωγής, οι μισοί περίπου παρουσιάζουν βελτίωση κατά την ενήλικη ζωή, ενώ οι άλλοι μισοί εξελίσσονται προς την αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας.
Οι αγχώδεις διαταραχές της παιδικής και της εφηβικής ηλικίας δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερο εγκληματικό ενδιαφέρον, γιατί προκαλούν συχνά αναδίπλωση του ατόμου στον εαυτό του, υπεραπασχόληση με τα προβλήματά του και έτσι μειώνουν την πιθανότητα εκδήλωσης παραβατικών αντιδράσεων.

Αντίθετα, η κατάθλιψη, ιδίως στην εφηβική ηλικία, συνδυάζεται με παρορμητικές επιθετικές αντιδράσεις, οι οποίες μπορεί να εμπλέξουν τον έφηβο σε παραβατικές δραστηριότητες. Η επιθετικότητα αποτελεί έκφραση της δυσθυμικής ευερεθιστότητας, οι αντιδράσεις εκδραμάτισης μπορεί να συνιστούν προσπάθεια υπέρβασης της καταθλιπτικής διάθεσης, αυτοκαταστροφική εκδήλωση ή απόπειρα αποκατάστασης της μειωμένης αυτοεκτίμησης. Η σχιζοφρένεια, κατά την πρόδρομη φάση της χαρακτηρίζεται από μικροπαραβατική συμπεριφορά (κλοπές, άρση σεξουαλικών αναστολών), σύνδεση με περιθωριακές ομάδες (χρήση ψυχοτρόπων), σπανιότερα δε από σοβαρές εγκληματικές πράξεις (φόνος στενού συγγενούς υπό την επήρεια μιας παραληρηματικής πεποίθησης. Παρόλο που η συνύπαρξη παραβατικής συμπεριφοράς και ψυχικής διαταραχής είναι αρκετά συχνή, η υποβολή των παραβατών σε θεραπευτικά μέτρα είναι πολύ περιορισμένη και έτσι πολλές διαταραχές δεν αποκαλύπτονται. Η σημασία της τυχόν ανακάλυψης δεν συνδέεται μόνο με την ποινική μεταχείριση, αλλά και με την αναγκαιότητα έγκαιρης εμπλοκής υπηρεσιών θεραπευτικού και προνοιακού χαρακτήρα.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νεανικής ηλικίας:

Κατά την κρίσιμη περίοδο μετάβασης από την παιδική στην νεανική και στην ώριμη ηλικία ο έφηβος παρουσιάζει μεγάλη ένταση και αστάθεια της ψυχικής διάθεσης.

Κυριαρχείται από έντονο συναίσθημα αβεβαιότητας και ανασφάλειας και επιζητεί την κατάφαση, την αναγνώριση και την αγάπη. Διαθέτει έτσι τις δυνάμεις του σε πράξεις τολμηρές, ριζοσπαστικές, αφήνει να τον κυριεύσουν οι ορμές και η φαντασία του, αποβαίνει ανήσυχος, ευαίσθητος και αυθάδης, δεν ανέχεται πιέσεις, επιδεικνύει απειθαρχία απέναντι στο νόμο και την εξουσία ( με πρώτο στόχο την οικογένεια και το σχολείο), έχει την τάση για σύναψη νέων δεσμών πέρα από την οικογένεια (κυρίως με τους συνομιλίκους του) και διέπεται από ασίγαστη διάθεση να αναλάβει ρόλους και να αναπτύξει ενεργό δράση υπέρ γενικότερων κοινωνικών σκοπών. Δεν απορρίπτει ακόμα και τη χρήση βίας, εφόσον θα μπορέσει έτσι να προκαλέσει εντύπωση ή και να ελκύσει την προσοχή στα «δίκαια» αιτήματά του. Είναι αρκετά πιθανό, σύμφωνα με τις πιο πάνω διαπιστώσεις, ότι η αίσθηση ψυχικού κενού, καταπιέσεως και ανασφάλειας που παρατηρείται στους νέους αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα της ανομικής συμπεριφοράς τους, είτε πρόκειται για απλή μη συμμόρφωση είτε και για έκδηλη απόρριψη των κοινωνικών κανόνων.
Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νέων, που θεωρούνται επικίδυνα για τη διάπραξη παραβατικών πράξεων, είναι διαχρονικά, ανεξαρτήτως πολιτισμικού και ιστορικού πλαισίου. Έξι χιλιάδες χρόνια πριν, ένας απογοητευμένος ιερέας στην αρχαία Αίγυπτο είχε σκαλίσει σε μια πέτρινη πλάκα τις ανησυχίες του για την ολοένα αυξανόμενη επικινδυνότητα των νέων της εποχής του: « Ο κόσμος χάνεται, τα παιδιά δεν υπακούν πλέον στους γονείς τους». Παρόμοιες διαπιστώσεις καταγράφει και ο Αριστοτέλης, ο οποίος μεταξύ άλλων αναφέρει για τους νέους : « Γενικά στις επιθυμίες μεταβάλλονται εύκολα, γρήγορα αισθάνονται κορεσμό και, ενώ έχουν σφοδρές επιθυμίες, γρήγορα ικανοποιούνται και παύουν να τις έχουν. Εύκολα πείθονται και πέφτουν θύματα απάτης. Είναι θερμοί από την φύση τους, σαν μεθυσμένοι από οινόπνευμα. Αισιοδοξούν, γι’αυτό από τη μια μεριά φοβούνται πολύ και από την άλλη έχουν πολύ θάρρος. Σε όλα είναι υπερβολικοί, γιατί αγαπούν πολύ και μισούν πολύ και όλα νομίζουν και επιμένουν ότι τα γνωρίζουν».

Παρ’όλα αυτά δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι πίσω από την προκλητική συμπεριφορά και την αλαζονική αντίδραση κρύβεται μια αθωότητα που ξαναβάζει τα πάντα σε αμφιβολία, χαρίζοντας μια φρεσκάδα και ανανέωση στον κόσμο. Αν οι μεγαλύτεροι έχουν συμβιβαστεί ή εθελετυφλούν, μπροστά στη σκληρότητα την ασχήμια, την υποκρισία και τη διαφθορά, δεν ισχύει το ίδιο, ευτυχώς και για τους νέους. Η έλλειψη παροπίδων τους κάνει ευάλωτους αλλά και ασυμβίβαστους. Τι θα γινόταν αλήθεια, αν είχαμε το θάρρος
και τη σοφία να χρησιμοποιήσουμε τους νέους ως ανιχνευτές ενός καλύτερου, ανθρωπινότερου κόσμου και αντλούσαμε έμπνευση από τα οράματά τους, αντί να τους πνίγουμε με τον δήθεν ορθολογιστικό ψευδο-ρεαλισμό μας; Μη βρίσκοντας ικανοποιητικές διεξόδους στις εσωτερικές τους ανησυχίες, σε μια κοινωνία που τους στερεί αυθεντική ταυτότητα και ρόλο, καταφεύγουν σε διάφορες παρεκκλίσεις από την άρχουσα κουλτούρα, που συχνά αγγίζουν την παραβατικότητα.

Β) ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

Οικογένεια

Οι θεωρίες που ασχολούνται με την οικογένεια ως παράγοντα εγκληματογένεσης χωρίζονται σε δύο μεγάλους θεματικούς τομείς. Στον πρώτο δίνεται έμφαση στις διαπροσωπικές σχέσεις γονιού-παιδιού μέσα από θέματα όπως η επίβλεψη, η επιβολή, η διαπαιδαγώγηση και η κοινωνικοποίηση. Στον δεύτερο θεωρούνται σημαντικοί αντικειμενικοί παράγοντες, όπως το μέγεθος της οικογένειας, η θέση μέσα στην οικογένεια, η οικονομική κατάσταση και η σχέση μεταξύ των γονέων, χωρίς όμως να παραλείπεται η αναφορά στο ίδιο το παιδί, και κυρίως στο πως δέχεται, σημασιολογεί και εντέλει μεταφράζει σε συμπεριφορά αυτούς τους αντικειμενικούς όρους.
Όσον αφορά την πρώτη οπτική , οι μεταβλητές που αποτελούν και παράγοντες πρόγνωσης μελλοντικής παραβατικής συμπεριφοράς σχηματίζουν μια γενική εικόνα, που δείχνει ότι οι γονείς : α) εφαρμόζουν συχνά τιμωρίες, β) δίνουν περισσότερες εντολές πιο ασαφείς και αόριστες γ) δεν αντιλαμβάνονται έγκαιρα ενδεχόμενη παραβατική συμπεριφορά και είναι λιγότερο αποτελεσματικοί στην ανάσχεσή της. Η έλλειψη γονεικής φροντίδας και επιτήρησης ( σε έρευνα στη Βοστώνη και το Σικάγο, βρήκαν ότι το 32% του δείγματος των εγκληματιών ήταν ορφανοί), η συχνή ή μακρόχρονη απουσία ενός γονέα (ιδίως του πατέρα σε σχέση με την παραβατικότητα των κοριτσιών, και της μητέρας των αγοριών), η σκληρή απόρριψη των γονιών ή η ακραία υπερπροστασία, σε συνδιασμό με διαφωνίες των γονιών ως προς τη διαπαιδαγώγηση, η ύπαρξη και άλλων παραβατών στην οικογένεια, η ροπή στην υπέρμετρη κατανάλωση αλκοόλ ή ψυχοτρόπων από τους γονείς, και η χρήση βίας για την επίλυση των οικογενειακών διαφορών, έχουν ως αποτέλεσμα την αντίδραση του παιδιού και τη διαφυγή από κάθε πρότυπο πειθαρχίας.
Οι γονείς ενώ εμφανίζονται ψυχροί και άκαμπτοι, περιοριστικοί και καταπιεστικοί στις μεθόδους ανατροφής περιγράφουν το παιδί ως αγχώδες, άρρωστο και φοβισμένο! Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν επιδείξει οι έρευνες στο θέμα των κακοποιημένων ή παραμελημένων παιδιών, τα οποία ως γονείς αργότερα είναι πιθανό να σχηματίσουν μια «παραβατική οικογένεια». Στην προσπάθειά τους να καταλάβουν τις συγκρούσεις της παιδικής ηλικίας αυτοί οι άνθρωποι επαναδημιουργούν –σαν ηθοποιοί πάνω στη σκηνή- ξανά και ξανά τις ίδιες συγκρουσιακές καταστάσεις, παραμελώντας ή κακοποιώντας τα δικά τους παιδιά.
Έτσι για παράδειγμα, όταν ένα παιδί κλαίει, ο γονιός αισθάνεται φυσιολογικά την ανάγκη να το ηρεμήσει. Όταν όμως ο ίδιος έχει αφεθεί πολλές φορές ως παιδί να κλαίει, ενώ οι γονείς του αδιαφορούσαν ή τον χτυπούσαν, γεννιέται μέσα του η ίδια σύγκρουση και η ανάμνησή της ξαναζωντανεύει αισθήματα θυμού και απογοήτευσης. Καθώς το παιδί συνεχίζει να κλαίει, ο γονιός νιώθει υπερένταση και οδηγείται να επαναλάβει τη γνωστή σ’αυτόν αντιμετώπιση: ξυλοκοπεί άγρια το παιδί. Το παιδί μεγαλώνοντας αισθάνεται την αδικία που του έγινε και αντιδρά συχνά με κακή διαγωγή και διαταραχές συμπεριφοράς.
Δεν είναι εύκολο να διευκρινιστεί αν η ύπαρξη πολλών παραβατών στο ίδιο σπίτι δεν είναι μόνο αποτέλεσμα επηρεασμού και μίμησης, αλλά υποδεικνύει την ύπαρξη μιας κληρονομικής επιβάρυνσης, η οποία έμμεσα προδιαθέτει όλα τα μέλη προς την παραβατικότητα. Ορισμένες έρευνες με υιοθετημένα παιδιά, έδειξαν ότι ισχύουν και οι δύο κατηγορίες αιτιωδών σχέσεων (κληρονομική μεταβίβαση και κοινωνική επίδραση). Τόσο στις οικογένειες των φυσικών γονέων όσο και στις οικογένειες των θετών γονέων υιοθετημένων ανήλικων παραβατών, διαπιστώνονται συχνά εκδηλώσεις παραβατικής ή αποκλίνουσας συμπεριφοράς.
Η κακή ανατροφή και αγωγή, που συνεπάγονται τα οικονομικά προβλήματα, (ειδικά σε οικογένειες με μεγάλη πυκνότητα) έχουν αναφερθεί ως πιθανά αίτια παραβατικότητας . Οι κακές συνθήκες, όπως ο αλκοολισμός, η αλητεία, η επαιτεία, αλλά και άλλες αντικοινωνικές πράξεις, όπως μικροκλοπές και πορνεία, χαρακτηρίζουν περισσότερο οικογένειες με φτωχά και ανύπαρκτα εισοδήματα. Η συγκατοίκηση
πολλών ατόμων στο ίδιο δωμάτιο όχι μόνο διεγείρει τη σεξουαλική ορμή των ανηλίκων, αλλά είναι και υπαίτια για ένα μεγάλο ποσοστό αιμομιξιών. Ορισμένες έρευνες προσπάθησαν να αποδείξουν ότι και η θέση του παιδιού μέσα στην οικογένεια προπαραβατικού πρωτότοκου (υπερβολική προσοχή-δειλό, αγχώδες), υστερότοκου (κακοαναθρεμένο), μοναχογιού ή μοναχοκόρης, σχετίζεται με παραβατική συμπεριφορά, αλλά τέτοιες υποθέσεις δεν μπορούν να γενικεύονται.

Προβλήματα στη σχολική φοίτηση

« Όταν ανοίγει ένα σχολείο, κλείνει μια φυλακή>>, λέγαμε παλιά. Ζούμε σε μια εποχή στην οποία οι αναλφάβητοι μειώνονται, αλλά η εγκληματικότητα αυξάνει!. Η απαιδευσία εμποδίζει την άσκηση σωστής αγωγής και την κοινωνική προπαρασκευή του παιδιού, όμως και το σχολείο σήμερα δεν βρίσκεται συχνά στο ύψος της αποστολής του.. Το σχολείο δεν θα πρέπει να μεταδίδει μόνο γραμματικές γνώσεις, αλλά να παρέχει και ήθος και να σφυρηλατεί το χαρακτήρα και να εθίζει τα παιδιά στην τάξη, στην πειθαρχία, στην αποστοφή του ψεύδους και της αδικίας, στην εκμάθηση των κοινωνικών κανόνων συμπεριφοράς. Μέσα από την προσαρμογή αυτή θα πρέπει να ανακαλύπτονται έγκαιρα και τυχόν ατέλειες ή μειονεξίες του ανηλίκου, με αποτέλεσμα τη σωστή και αποτελεσματική παρέμβαση, (που να μην εξαντλείται στις αυστηρές τιμωρίες η ακόμα χειρότερα στον στιγματισμό και τελικά στον εξωστρακισμό του νέου από τη σχολική κοινότητα, κάτι που ισοδυναμεί με την αναγνώριση της αποτυχίας του εκπαιδευτικού συστήματος). Για την επίτευξη αυτών των στόχων απαιτείται η μετάλλαξη, της μέσης κυρίως εκπαίδευσης, από τεχνοκρατικό προθάλαμο σε αυτοτελές κέντρο ουσιαστικής μόρφωσης, με κύριο άξονα τη δημιουργία ολοκληρωμένων ανθρώπων και συνειδητών πολιτών. Σε διαφορετική περίπτωση η εκπαίδευση θα πετύχει ίσως να μειώσει τα εγκλήματα βαναυσότητας ( φόνοι-βιασμοί-ληστείες), αλλά μάλλον θα συμβάλλει στην παρατηρούμενη αύξηση «εγγράματης παραβατικότητας», όπως απάτες, απιστίες, παράνομες διαπλοκές, αντιποιήσεις και High Tec εγκλήματα, όπως ηλεκτρονικές κλοπές και διαδυκτιακή εγκληματικότητα, που απαιτούν χαλαρή ηθικότητα και εξειδικευμένες τεχνικές γνώσεις. Όταν το σχολείο σημαίνει θεωρία ξεκομένη από την πραγματική ζωή, παθητικότητα, ρουτίνα,ανταγωνισμό, πίεση, υποταγή στην αυθεντία του δασκάλου, τότε τα ατίθασα, αλλά και τα πιο χαρισματικά παιδιά, για διαφορετικούς λόγους, θα νιώσουν αποκομένα και θα αναζητήσουν αλλού τη δράση, τις συγκινήσεις και την περιπέτεια. Η σωστή κλασική-ανθρωπιστική παιδεία έχει θεωρηθεί από πολλούς ότι μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στο άκρατο τεχνοκρατικοφελιμιστικό μοντέλο του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού και να συμβάλλει αποφασιστικά στην ηθική και πνευματική ανάπτυξη των νέων.
Η χαμηλή επίδοση στο σχολείο με τις συνέπειές της ( στιγματισμός, ώθηση στο περιθώριο της σχολικής κοινότητας, κατάθλιψη, αντιδραστική συμπεριφορά υπεραναπληρωματικού χαρακτήρα) είναι όπως είδαμε συνδεδεμένη με την παραβατικότητα. Παράλληλα, ένας ανήλικος, χωρίς κάποιες μαθησιακές δυσκολίες, που όμως είναι επιθετικός, θεωρείται επικίνδυνος να υιοθετήσει ανάλογη παραβατική συμπεριφορά. Σε έρευνες σε μεγαλουπόλεις βρίσκεται ότι ορισμένα σχολεία είναι εστίες παραβατικότητας. Είναι δύσκολο να απαντηθεί αν αυτό οφείλεται σε προβλήματα της λειτουργίας των σχολείων αυτών (π.χ. έλλειψη σταθερών κανόνων πειθαρχίας, «παράδοση» παραβατικότητας) ή αν είναι αποτέλεσμα της φοίτησης σε αυτά, μαθητών οι οποίοι παρουσιάζουν, από εξωσχολικές επιδράσεις, σχετική προδιάθεση. Ο τελευταίος χρόνος της υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης, συνδυάζεται με αυξημένη παραπτωματικότητα.Πιθανώς αυτό να οφείλεται στις ψυχοπιεστικές επιδράσεις που ασκεί η προοπτική εισόδου στον κοινωνικό στίβο.

Εργασία
Η παιδική εργασία, η ανεργία, η υποαπασχόληση ή η ευκαιριακή απασχόληση των νέων, αλλά και οι δυσμενείς όροι και συνθήκες παροχής της νεανικής εργασίας οπωσδήποτε ενοχοποιούνται για την εκδήλωση αντικοινωνικής συμπεριφοράς στους ανήλικους και γενικότερα στις νεανικές ηλικίες. Εύστοχα έχει παρατηρηθεί ότι οι νέοι που βρίσκονται στο περιθώριο της απασχόλησης τοποθετούνται στο κέντρο της δικαστικής προσοχής.

Το Πολιτιστικό-Οικολογικό περιβάλλον

Έχουν γίνει πολλές μελέτες που προσπαθούν να συνδέσουν τον κίνδυνο παραβατικότητας με τη διαμονή σε αποδιοργανωμένες, ως προς την αλληλεγγύη των κατοίκων, φτωχογειτονιές. Αυτές οι περιοχές κατείχαν την χαμηλότερη οικονομική θέση και το μεγαλύτερο ποσοστό ανέργων, ξένων, καθώς και ατόμων με διάφορα κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα. Είναι γνωστή η ύπαρξη στα πλαίσια κάθε κοινωνίας εκτός του κυρίαρχου συστήματος αξιών, κανόνων, προτύπων συμπεριφοράς, και άλλων αναλόγων συστημάτων, τα οποία είναι διαδεδομένα σε επι μέρους κοινωνικά στρώματα, περιοχές ή ομάδες. Έτσι π.χ. η πλειοψηφία των νέων που ζούν σε υποβαθμισμένες συνοικίες μεγαλουπόλεων ή σε γκέτο μεταναστών, μπορεί να αξιολογεί θετικά ορισμένες δραστηριότητες όπως συμμετοχή σε συμορίες, χρήση απαγορευμένων ψυχοτρόπων, διάπραξη βανδαλισμών με την ευκαιρία μαζικών συγκεντρώσεων. Η ύπαρξη μιας τέτοιας υποκουλτούρας, αποτελεί πιθανότατα ιδιαίτερο παράγοντα εγκληματογένεσης.
Στις μεγαλουπόλεις, που είναι πιο έντονη η παραβατικότητα, οι σχέσεις είναι στο μεγαλύτερο μέρος απρόσωπες. Λόγω της ανωνυμίας το άτομο απελευθερώνεται από τη λεπτομερή εξέταση και τον έλεγχο που χαρακτηρίζουν τις μικρές πόλεις και τις αγροτικές κοινότητες. Η διαφορές στην εγκληματικότητα μεταξύ πόλης και υπαίθρου δεν είναι μόνο ποσοτικές αλλά και ποιοτικές. Στις πόλεις τείνουν να κυριαρχήσουν μορφές κτητικής παραβατικότητας περισσότερο παρά βίαιης παραβατικότητας, που επικρατεί κυρίως στην ύπαιθρο. Υπάρχουν και θεωρίες που απορρίπτουν την έννοια του εγκληματογενούς περιβάλλοντος και υπογραμμίζουν ότι οι πολυτελείς και μικρής επικινδυνότητας ζώνες της πόλης είναι σαφώς πιο αποξενωμένες από άλλες, γιατί εκεί δεν υφίσταται καμία σχεδόν μορφή κοινοτικής οργάνωσης.

Σύγχρονα μέσα επικοινωνίας και πρότυπα συμπεριφοράς

Ζούμε σήμερα στο σύμπαν της πληροφορίας. Νέα μέσα επικοινωνίας, που απευθύνονται σε μαζικό και μαζικοποιημένο πληθυσμό, έχουν αντικαταστήσει τη μέχρι τώρα ισχύουσα επικοινωνία. Αυτά τα μέσα έχουν κατηγορηθεί ότι τείνουν να κυριαρχήσουν στην κατευθυνόμενη διαμόρφωση της συλλογικής συνείδησης. Όμοια έχει κατηγορηθεί και η διαφήμιση, που συμβάλλει στη δημιουργία τεχνητών αναγκών για καταναλωτικά αγαθά. Το κοινό στοιχείο είναι το ευάλωτο του ανηλίκου στην αρνητική επίδραση της επικοινωνίας. Τα Μ.Μ.Ε. έχουν κατηγορηθεί ότι προβάλλουν υπερβολικά μηνύματα ενός γενικότερου κονωνικού ξεπεσμού, συμβάλλοντας στον κυνισμό και στην ανομική στάση των νέων. Παράλληλα η δυσαναλογία μεταξύ της εικόνας ενός εξωπραγματικού κόσμου και της αδυναμίας εξεύρεσης των μέσων για την κατάκτησή του οδηγεί συχνά στην παραβατικότητα. Η τηλεόραση έχει κατηγορηθεί ότι υποβαθμίζει τον κόσμο σε είδωλα και επομένως εμποδίζει κάθε κριτική αντίδραση και κάθε αποτελεσματική απάντηση από αυτούς που την παρακολουθούν. Ειδική έρευνα έχει γίνει για το ρόλο των ηρώων-προτύπων της μικρής και μεγάλης οθόνης και την επίδρασή τους στην υιοθέτηση παραβατικών συμπεριφορών στους ανήλικους.
Ο ανήλικος έχει να διαλέξει ανάμεσα σε δύο πρότυπα : το πρότυπο του κακού-δυναμικού, που είναι βίαιος αλλά επιτυχημένος, ή το πρότυπο του καλού αλλά παθητικού και εξωπραγματικού (Σούπερμαν, Σπάιντερμαν). Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια έχει προστεθεί με επιτυχία και ένα τρίτο πρότυπο. Είναι ο καλός-δυναμικός, που λειτουργεί εκτός νόμου με σκοπό την εκδίκηση και τη χρησιμοποίηση της βίας για τη βία. Σε παιδικές εκπομπές όπως οι Power Rangers ο ήρωας πρότυπο αφήνει πίσω του μόνο συντρίμμια! Η αλλόγηστη χρήση βίας για το καλό είναι ένα συνηθισμένο μοτίβο στις παραγωγές των ΜΜΕ που απευθύνονται σε νέους.Έρευνες στις ΗΠΑ και στη Γερμανία απέδειξαν ότι η παρουσίαση αυτοτονιών στην τηλεόραση οδηγεί σε μεγάλη αύξηση των εφηβικών αυτοκτονιών. Όμοια, η συνεχής παρακολούθηση βίας μπορεί να οδηγήσει σε βίαιη και εγκληματική συμπεριφορά.
Βέβαια πρέπει να τονίσουμε ότι οι μηχανισμοί που λειτουργούν μεταξύ μέσων μαζικής ενημέρωσης και δεκτών είναι πολυσύνθετοι και γι’αυτόν τον λόγο δεν μπορεί να βρεθεί σαφής αιτιώδης συνάφεια.
Γενικότερα, φαίνεται ότι οι παράγοντες που ωθούν προς την παραβατικότητα, δε δρούν ανεξάρτητα. Συνήθως, η επίδραση του καθενός από αυτούς είναι κατά ένα μέρος άμεση, κατά άλλο μέρος έμμεση και κατά τρίτο συντρέχουσα, συνυπάρχει δηλαδή συχνά με άλλους. Έτσι, η ύπαρξη ελαφράς νοητικής καθυστέρησης μπορεί να λειτουργεί ως άμεση αιτία (π.χ. επειδή το άτομο δυσκολεύεται να κατανοήσει και να προβλέψει τις συνέπειες των πράξεών του), ως έμμεση αιτία (π.χ. επειδή ο ανήλικος παρουσιάζει χαμηλή σχολική επίδοση, και, αποτυχίες που λειτουργούν ως ψυχοπιεστικές στιγματιστικές επιδράσεις),
ως συντρέχων παράγων παραβατικότητας (π.χ. επειδή συνυπάρχουν οργανικές βλάβες του εγκεφάλου, οι οποίες αυξάνουν την παρορμητικότητα του ατόμου).
Εκτός από τους παράγοντες οι οποίοι ευνοούν την εμφάνιση παραβατικής συμπεριφοράς, υπάρχουν και άλλοι που αποτρέπουν, όπως η ομαλή οικογενειακή ζωή κατά την παιδική ηλικία, το υψηλό νοητικό πηλίκο, η σταθερή εργασία, το υποστηρικτικό περιβάλλον, ο γάμος με άτομο που δεν παρουσιάζει ροπή προς την παραβατικότητα. Σε όλη την διάρκεια της εξέλιξης της ζωής του παιδιού, του εφήβου, του νεαρού ενηλίκου, επιπροστίθενται νεότερες επιδράσεις θετικές ή αρνητικές στις ήδη υπάρχουσες, οι οποίες μπορεί να τροποποιήσουν ( να αυξήσουν ή να ελαττώσουν) τον κίνδυνο διάπραξης παραβάσεων. Ευρήματα από έρευνες δείχνουν ότι κανένας παράγοντας από μόνος του δεν ασκεί τόσο αποφασιστική επίδραση, ώστε αυτή να είναι αναπότρεπτη. Συνεπώς, όσον αφορά τουλάχιστο την παραβατικότητα των ανηλίκων ποτέ «δεν είναι αργά», ποτέ δεν πρέπει να θεωρείται μια περίπτωση «τελεσίδικα καταδικασμένη». Υπάρχουν πάντα περιθώρια θεραπευτικών και προνοιακών παρεμβάσεων για περιορισμό των αρνητικών και αύξηση των θετικών επιδράσεων.

Χαρακτηριστικές παραβατικές δραστηριότητες ανηλίκων:

1) Συμμορίες Οι έφηβοι, κάποιες φορές και τα παιδιά, σε ορισμένες περιοχές (ιδίως σε υποβαθμισμένες συνοικίες μεγαλουπόλεων), έχουν την τάση να εντάσσονται σε συμμορίες οι οποίες επιδίδονται σε ποικίλες παράνομες δραστηριότητες: βανδαλισμούς, βιαιοπραγίες, συμπλοκές, ομαδικούς βιασμούς, ληστείες, κλοπές. Το φαινόμενο συνδέεται με τη ροπή των νέων να εκφράζουν με θεαματικό τρόπο την αντιπαράθεσή τους προς τους υπάρχοντες θεσμούς, την αναζήτηση ταυτότητας, την αμφιθυμική τάση τους προς την εξουσία (επιθυμούν να είναι ανεξάρτητοι και να ανήκουν κάπου, και να αποφασίζουν αδέσμευτα και να καθοδηγούνται). Το γιατί ορισμένοι νέοι προτιμούν μια συμμορία κακοποιών (και όχι ένα νεωτεριστικό όμιλο, ή μια ριζοσπαστική πολιτική κίνηση), μπορεί να αποδοθεί :α) Σε ψυχολογικούς παράγοντες (π.χ. νέεοι με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, που αναζητούν επικίνδυνους νεωτερισμούς, αδιαφορώντας για τις συνέπειες), β) Σε προβλήματα της οικογένειακής ζωής ( η ένταξη σε μια συμμορία μπορεί να είναι είτε μια ενέργεια ριζικής ρήξης με την οικογένεια και τις αρχές της, μια πράξη εκδίκησης εναντίον των γονέων, είτε να συνιστά μίμηση επιλογών αδελφών ή φίλων). γ) Στις δυσκολίες προσαρμογής στην κοινωνική ζωή (π.χ. απόρριψη από τη σχολική κοινότητα).δ) Στην κυριαρχούσα υποκουλτούρα ( ή ένταξη σε μια συμμορία μπορεί να θεωρείται «τίτλος τιμής», που αποφέρει οφέλη και προνόμια).

2) μαζικές πράξεις βανδαλισμού, (χουλιγκανισμός) από νέους ηλικίας 15-19 ετών, συχνά ύστερα από μαζικές συγκεντρώσεις (συναυλίες ροκ μουσικής, ποδοσφαιρικούς αγώνες, διαδηλώσεις), αποτελούν συχνό φαινόμενο της σύγχρονης ζωής. Εκφράζουν την επιθετικότητα ενατίον μορφών ή συμβόλων εξουσίας ή πλούτου. Η ανωνυμία των ευκαιριακά δημιουργούμενων ομάδων, η αυξημένη πιθανότητα ατιμωρησίας (εκδηλώνονται απρόσωπα, ως συμπαγής μάζα), η τάση για μίμηση, η ψυχοκινητική διέγερση που ενισχύεται από διάφορες συντρέχουσες καταστάσεις ( τη συγκίνηση του αγώνα ή της συναυλίας, τα συνθήματα, την παρουσία εξοπλισμένων αστυνομικών, τη χρήση αλκοολ ή ψυχοτρόπων), ευνοούν την εκδήλωση βίαιων ή καταστροφικών μαζικών αντιδράσεων.

Ειδική αναφορά γίνεται στην επικινδυνότητα των χούλιγκαν και στο ζήτημα της βίας στα γήπεδα. Μελέτες παρουσιάζουν αυτές τις ομάδες ως νέους που χωρίς να γνωρίζονται καθόλου μεταξύ τους ενώνονται σε μια ομάδα συνήθως περιστασιακά με ένα κοινό ιδεώδες και στόχο : τη βία για τη βία. Είναι ο τύπος του ρωμαλέου συνήθως νέου με χαμηλότατη κατά κανόνα πνευματική, κοινωνική και ηθική στάθμη, που γίνεται επικίνδυνος γιατί, πάσχοντας ο ίδιος από ακρισία, γίνεται εύκολα όργανο και υποχείριο του οποιουδήποτε επιτήδειου αρχηγού. Σε έρευνα που έγινε στον ελληνικό χώρο στα τέλη της δεκαετίας του ’80 καταρρίφθηκαν μερικά από τα στερεότυπα του χούλιγκαν. Οι νεαροί ακραίοι οπαδοί βρέθηκαν ότι ανήκαν σε οικογένειες με μάλλον υψηλό εισόδημα και το επίπεδο της εκπαίδευσής τους δεν διέφερε σημαντικά από τους συνομιλίκους τους, ενώ διαπιστώθηκαν προβλήματα στο οικογενειακό περιβάλλον και στις σχέσεις τους με τους συμμαθητές και τους καθηγητές.

3) Η κλοπή είναι ένα από τα πλέον συνηθισμένα αδικήματα των ανηλίκων. Η έξαρση κάποιων αναγκών (π.χ. για απίδειξη) σε συνδυασμό με τα περιορισμένα οικονομικά μέσα που έχουν στη διάθεσή τους οι έφηβοι, μπορεί να αποτελεί ένα από τα κίνητρα, κυρίως όμως ο νέος αποβλέπει στην πράξη και όχι στο αποτέλεσμά της. Μέσω αυτής μπορεί να ικανοποιεί επιθετικές ή και αυτοτιμωρητικές ενορμήσεις, να απευθύνει έκκληση για βοήθεια (όπως π.χ. στις περιπτώσεις που ο δράστης δεν λαμβάνει στοιχειώδη μέτρα προφύλαξης), να μετρά τις δυνάμεις του, να προκαλεί την εξουσία, να προσπαθεί να εντυπωσιάσει τους συνομιλήκους του,ή να επιδιώκει να ενταχθεί σε μια παρέα παραβατών.

4) Οι περισσότερες σεξουαλικές παραβατικές πράξεις των εφήβων έχουν παρορμητικό χαρακτήρα. Το σώμα τους είναι πηγή έντονων διάχυτων ερωτικών ερεθισμών, χωρίς σαφή πάντα ετεροφιλική κατεύθυνση. Τα ζητήματα που συνδέονται με τη σεξουαλική τους ταυτότητα και την επιρροή στο άλλο φύλο, τους γεννούν έντονο άγχος, αντιδράσεις πανικού και εκδραμάτισης. Αυτό ισχύει ιδίως για τους άρρενες, λόγω και της ισχυρής παραδοσιακής απέχθειας έναντι του φαινομένου της ανδρικής ομοφιλοφιλίας.
Οι νέοι βιώνουν την σεξουαλικότητα ως ένα σύνολο εμπειριών, διαθέσεων, καταστάσεων ταυτόχρονα σαγηνευτικό, μυστηριώδες, απειλητικό, επικίνδυνο, και με την επίδραση των θρησκευτικών παραδόδεων, αμαρτωλό και «βρώμικο». Η ανικανοποίητη επιπλέουσα επιθυμία δημιουργεί εκνευρισμό, ντροπή , φόβο, γεννά επιθετικότητα, αντιδράσεις άρνησης, υποβαθμισης, εκχυδα’ι’σμού (όπως φαίνεται από το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν οι νέοι, και όχι μόνο αυτοί). Απόπειρες βιασμού, βιαιοπραγίες εναντίον του αντικειμένου της ερωτικής επιθυμίας που αποβλέπουν στην καθυπόταξη ή αποσκοπούν στην εκδίκηση, εκφράζουν συχνά το φόβο του νέου εφήβου για απώλεια του ελέγχου της κατάστασης, την ανησυχία του μήπως θεωρηθεί θηλυπρεπής, την ντροπή ή την απόγνωσή του για την αποτυχία ενός ερωτικού του διαβήματος. Ανάλογοι φόβοι των νέων κοριτσιών μπορεί να εκφραστούν με τη μορφή μιας χαώδους και ρηχής σεξουαλικής ζωής. Σε περίπτωση που υπάρχουν ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας, νοητική καθυστέρηση, ψυχωσική αποδιοργάνωση, κατάλληλη καθοδήγηση από το περιβάλλον, μπορεί να εμφανιστεί το φαινόμενο της πορνείας ανήλικων κοριτσιών ή αγοριών.

5)Πολιτική βία . Σωματική βία εναντίον μελών αντιπάλων παρατάξεων, εξύβριση, απείθεια προς τις αρχές, στα παίσια πολιτικών δραστηριοτήτων με πολιτικούς στόχους. Πολλές φορές οι πράξεις αυτές εκφράζουν την αφοσίωση του εφήβου στην ομάδα του και τα ιδανικά του, την αδιαλλαξία του έναντι των αντιπάλων. Ο ανώριμος διπολικός τρόπος σκέψης του εκφράζει την ανάγκη του για σταθερότητα, την εξιδανίκευτική του διάθεση, την προσπάθειά του να διαμορφώσει μια συγκεκριμένη ταυτότητα, την τάση του να υποταχθεί σε μια ισχυρή εξουσία. Έφηβοι με παρανοειδή δομή προσωπικότητας, ή έφηβοι που βρίσκονται στη λανθάνουσα φάση μιας εξελισσόμενης ψυχωσικής διαδικασίας, μπορεί να αναζητήσουν συναισθηματικό καταφύγιο σε ριζοσπαστικές ομάδες ή σε εξτρεμιστικές πτέρυγες πολιτικων και θρησκευτικών οργανώσεων και να γίνουν φανατικοί «σκληροπυρηνικοί» υποστηρικτές ακραίων απόψεων.
Τα ανωτέρω προφανώς δεν σημαίνουν ότι όλα ή τα περισσότερα άτομα, που υποστηρίζουν με αδιαλλαξία και συνέπεια τα ιδανικά τους, έχουν παρανοειδή δομή προσωπικότητας ή χαρακτηρίζονται από ανώριμο τρόπο σκέψης, ούτε ότι ο ριζοσπαστισμός ως πολιτική επιλογή υποκρύπτει οπωσδήποτε ψυχική ανωριμότητα. Εξάλλου και ο κομφορμισμός, ο πολιτικός συντηρητισμός, η συμβιβαστική διάθεση, μπορεί να αποτελούν επιλογές οι οποίες συγκαλύπτουν ψυχικές ανάγκες ή δυσκολίες. Η επίδειξη ωριμότητας, μετριοπάθειας ή ανεκτικότητας, μπορεί να συνιστούν εκλογικεύσεις που υποκρύπτουν παθητική-επιθετική διάθεση, ψυχοπαθητικό καιροσκοπισμό, φοβικές-αποφευκτικές τάσεις.

6)Η κατανάλωση και η διακίνηση απαγορευμένων ψυχοτρόπων ουσιών
αποτελεί ένα συχνό αδίκημα της εφηβικής και της μετεφηβικής ηλικίας. Εκτός από τους τακτικούς χρήστες υπάρχουν και οι ευκαιριακοί οι οποίοι είναι και οι περισσότεροι. Συνήθως, η ευκαιριακή χρήση μιας απαγορευμένης ουσίας αποτελεί εκδήλωση της εφηβικής επαναστατικότητας, πράξη μίμησης ή συνέπεια της ύπαρξης κάποιων περιστασιακών δυσκολιών. Όταν ο δράστης αντιμετωπίζεται αδέξια (δραματοποίηση-αντιδράσεις πανικού-στιγματισμός), επιδεινώνονται οι συχνά διαταραγμένες σχέσεις με την οικογένεια, δημιουργείται ο κίνδυνος ώθησής του στον κόσμο της παρανομίας.

7)Η δολοφονία Σε ορισμένα κοινωνικά περιβάλλοντα (π.χ. γκέτο μεγαλουπόλεων) τέτοιοι φόνοι συμβαίνουν συχνά στα πλαίσια ξεκαθαρίσματος λογαριασμών, μεταξύ συμμοριών. Αρκετές φορές πρόκειται για πράξη που φανερώνει βαριά διαταραχή της προσωπικότητας του δράστη και τελείται υπό την επήρεια ψυχοτρόπων. Όμως συχνά εκφράζει και την απόγνωση, την οργή, την αυτοκαταστροφική διάθεση που κυριεύει τη νεολαία όταν ζει σε συνθήκες εξαθλίωσης και αδιεξόδου, που εμποδίζουν τον εφηβικό ναρκισισμό να διοχετευτεί σε φαντασιώσεις, προσδοκίες και δραστηριότητες κοινωνικά αποδεχτές. Φονεύοντας τον όμοιό του, ο έφηβος σκοτώνει συμβολικά και τον εαυτό του. Θύτης και θύμα «απελευθερώνονται» με τραγικό τρόπο από τη μιζέρια και την αφόρητη πίεση της καθημερινότητας. Αναλόγου χαρακτήρα επιθετικότητα παρατηρείται στην σύγχρονη Ελλάδα μεταξύ συμμοριών εξαθλιωμένων μεταναστών, οι οποίες αλληλοεξοντώνονται. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο φόνος εκφράζει μια αντίδραση απελπισίας και λυσσώδους οργής ενατίον αυτού που προσβάλλει άμεσα τον ίδιο τον δράστη ή πρόσωπα που συνιστούν ναρκισσιστική προέκταση του εαυτού του. Το θύμα μπορεί να είναι ένας πατέρας αλκοολικός, βίαιος αιμομίκτης, ένας εραστής της μητέρας ή της αδερφής.

2009-03-23T09:13:00.003+02:00

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ : ΕΝΑΡΞΗ ΚΥΚΛΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

2009-01-13T08:15:00.004+02:00

Την Τρίτη 20 Ιανουαρίου 2009
( 17.00-18.00) αρχίζει μια σειρά επτά εβδομαδιαίων μαθημάτων που παρουσιάζει ο ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής Γιάννης Αυγουστάτος με γενικό θέμα :
"Ο ρόλος της Οικογένειας στην εκδήλωση και την πορεία των ψυχικών διαταραχών".

Τα μαθήματα αυτά εντάσσονται στο πρόγραμμα του 2ου κύκλου του Λαϊκού Πανεπιστημίου Αγίας Παρασκευής και πραγματοποιούνται στην αίθουσα εκδηλώσεων του 2ου Γυμνασίου Αγ.Παρασκευής (Νεαπόλεως 7). Η είσοδος είναι ελεύθερη.

Επιμέρους θέματα που θα εξεταστούν :

-Ψυχική ασθένεια και κοινωνικό στίγμα

-Οι μύθοι για τις ψυχικές διαταραχές

-Τα προβλήματα των παιδιών με γονέα που πάσχει από σοβαρή ψυχική διαταραχή

-Παιδιά χωρισμένων γονιών και ψυχική υγεία

-Ο ρόλος του πατέρα στη σύγχρονη οικογένεια

-Συμβουλές για να έχουμε ψυχικά υγιή παιδιά

-Η τέχνη της οικογενειακής ψυχικής υγείας

TΟ ΣΤΡΕΣ ΑΠΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΑ ΣΤΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΧΩΡΟ

2008-12-20T08:17:00.014+02:00

MOBBING

Εισαγωγή

Η ψυχολογική βία στον εργασιακό χώρο ή mobbing, όπως έχει επικρατήσει να λέγεται διεθνώς, είναι ένα παλαιό φαινόμενο, που συναντάται παγκοσμίως και σε κάθε εργασιακό περιβάλλον, παρότι οι μορφές του και ο βαθμός ευαισθησίας προς αυτό το φαινόμενο ποικίλουν ανάλογα με την κουλτούρα των επί μέρους χωρών.

Στο πλαίσιο αυτό, ο όρος mobbing εφαρμόζεται στο χώρο εργασίας για να δηλώσει την επιθετική και απειλητική συμπεριφορά ενός ή περισσοτέρων μελών της ομάδας, των «θυτών», σε βάρος ενός ατόμου, του "στόχου" ή «θύματος», που σταδιακά αποβάλλεται από τον κύκλο παραγωγής, ενώ καταρρακώνεται η προσωπική και επαγγελματική του εικόνα. Περιστασιακά το mobbing μπορεί να εφαρμοστεί σε ομάδες ατόμων. Στα ελληνικά έχει αποδοθεί με διάφορες λέξεις και περιφραστικές εκφράσεις όπως : εκφοβισμός, ηθική παρενόχληση, εργασιακή υπονόμευση, εργασιακή ψυχολογική κακομεταχείριση κλπ. Επειδή καμία δεν αποδίδει με ακρίβεια τη σημασία του φαινομένου θα διατηρήσουμε τον όρο mobbing.
Ο Heinz Leymann άρχισε τις μελέτες του στις αρχές της δεκαετίας του'80 και ο ίδιος πρώτος περιέγραψε σε γενικές γραμμές το mobbing ερευνώντας τα διάφορα χαρακτηριστικά του, συμπεριλαμβανομένης της επιδημιολογίας, των επιπτώσεων στην υγεία και την πρόληψη (ΠΟΕ-ISPESL-ICP-IST, 2003).

Σύμφωνα με την Τρίτη Ευρωπαϊκή Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας του 2000 στις χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, σχεδόν 1 εργαζόμενος στους 10 (9%) δήλωσαν ότι έχουν υποστεί εκφοβισμό και ψυχολογική βία. Υπάρχουν εξάλλου μεγάλες διαφορές μεταξύ των χωρών, με ένα μέγιστο του 15% στη Φιλανδία και 5% στην Πορτογαλία. Αυτές οι διαφορές πολύ πιθανόν αντανακλούν το διαφορετικό βαθμό της συνειδητοποίησης του προβλήματος, παρά την πραγματικότητα...
Η οργανωτικές αλλαγές στον εργασιακό χώρο, κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών έχουν αυξήσει με γεωμετρική πρόοδο τα επεισόδια mobbing , που αποτελούν πλέον ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα.

Η σημασία της εργασίας στην ισορροπημένη ζωή

Ο Freud, ήδη στις αρχές του περασμένου αιώνα, υποδείκνυε ως παραμέτρους φυσιολογικής λειτουργία ενός υποκειμένου, την ικανότητά του να "αγαπά" και να "εργάζεται". Σαν να λέμε δηλαδή, ότι η αγάπη και η εργασία αποτελούν εξίσου τη βάση της ψυχικής ισορροπίας. Έτσι, η εργασία δεν ικανοποιεί μόνο τις βιοποριστικές ανάγκες. Βέβαια, το χρήμα είναι απαραίτητο για την κάλυψη των υλικών αναγκών, ωστόσο στις σύγχρονες κοινωνίες έχει πάνω απ'όλα ένα συμβολικό χαρακτήρα : είναι ένας δείκτης της επιτυχίας. Σύμφωνα με τον Abram Maslow, έναν από τους σημαντικότερους μελετητές των ανθρώπινων αναγκών και κινήτρων, ο άνθρωπος από τη στιγμή που εξασφαλίσει τα μέσα για τη βιολογική του επιβίωση , έχει ανάγκη από κοινωνική επαφή. Χρειάζεται την αποδοχή των άλλων και να νιώθει μέρος της ομάδας με την οποία μοιράζεται τον χώρο και τον χρόνο της ζωής του. Από τη σχέση με τους άλλους προκύπτει και η ανάγκη να διαφοροποιηθεί από αυτούς, να καθορίσει την προσωπική του ατομικότητα και να την κάνει σεβαστή.

Το υψηλότερο επίπεδο της λεγόμενης πυραμίδας του Maslow, συνίσταται
στην ανάγκη για αυτοπραγμάτωση. Ο καθένας, δηλαδή, επιθυμεί να εκφραστεί σύμφωνα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Να γίνει αυτό που μπορεί να είναι. Ο Frederik Herzberg και η ομάδα του, που ασχολήθηκαν ειδικά με κίνητρα στην εργασία, επισήμαναν μια ιεράρχηση αναγκών παρόμοια με εκείνη του Maslow. Σύμφωνα με τον Herzberg, τα επιτεύγματα και η αναγνώριση των αποτελεσμάτων, η επαγγελματική ανάπτυξη, η ανάληψη υπευθυνοτήτων και ιδιαίτερα η δυνατότητα έκφρασης μέσα από την εργασία, αποτελούν τους κύριους παράγοντες ικανοποίησης. Ο άνθρωπος, στην εργασία, μεταφέρει όλες τις ανάγκες του ως προσώπου και αναμένει την εκπλήρωσή τους. Η εργασία του προσφέρει οικονομική

ασφάλεια, του χαρίζει την αίσθηση ότι αποτελεί μέρος μιας δομής, του δίνει ταυτότητα, κοινωνική αναγνώριση και εκτίμηση.Τέλος του επιτρέπει να εκφράζεται μέσα απ'αυτό που κάνει.

H κεντρική σημασία της εργασία για τη ζωή ενός ατόμου φαίνεται καθαρά στη συνταξιοδότηση και στην απόλυση, όπου εμφανίζεται συχνά καταθλιπτική συμπτωματολογία. Το συναίσθημα της απώλειας είναι ακόμα πιο έντονο στα άτομα που με ύπουλο και απρόβλεπτο τρόπο βρίσκονται αποκλεισμένα από τον εργασιακό τους χώρο. Νιώθουν υποβαθμισμένα, παραγκωνισμένα, καταπιεσμένα και καταρρακωμένα στην επαγγελματική και προσωπική τους υπόληψη. Δεν πρόκειται μόνο για την απώλεια της εργασίας, αλλά για την συνολική εικόνα του εαυτού που μπαίνει σε κρίση. Την ταπείνωση από τον εργασιακό αποκλεισμό ακολουθεί συχνά ένα είδος κοινωνικού αυτοαποκλεισμού. Σ'αυτές τις περιπτώσεις μιλάμε για διπλό mobbing που μπορεί να έχει τραγικές συνέπειες. Ο Hans Leymann υπολόγισε ότι το 8% των αυτοκτονιών στη Σουηδία , σε ένα χρόνο, προκαλούνται από εργασιακό στρες.

Στρες και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες επικινδυνότητας

Σύμφωνα με το μοντέλο "ψυχοκοινωνικού στρες"του L. Levi, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και οι διαπροσωπικές σχέσεις αποτελούν για το άτομο μια στρεσογόνο πηγή, ικανή να παράγει ψυχοσωματικές διαταραχές.
Ως εκ τούτου, η αλληλεπίδραση στο χώρο εργασίας, αν δεν διαχειρίζεται επαρκώς μπορεί να επιφέρει βλάβες στη υγεία , παρόμοια με άλλους πιο γνωστούς παράγοντες επικινδυνότητας όπως ο θόρυβος, το εργασιακό φορτίο, οι ρυθμοί, τα ωράρια κλπ. Θα πρέπει να τονιστεί επίσης ότι στις βιομηχανικές και μεταβιομηχανικές χώρες οι παραδοσιακές επαγγελματικές ασθένειες παρουσιάζουν σταθερή μείωση σε αντίθεση με την αύξησης των ασθενειών που σχετίζονται με το στρες.

Tρόποι άσκησης του mobbing

Το mobbing πιό συχνά ασκείται μέσω προσωπικών επιθέσεων
και απειλών για την επαγγελματική ανέλιξη. Παραθέτουμε μερικούς από τους συχνότερους τρόπους έκφρασης του mobbing:

Προσωπικές επιθέσεις :

Φθορά προσωπικών αντικειμένων
Περίγελος, ειδικά με την παρουσία των συναδέλφων ή ανωτέρων

Διάδοση ψευδών πληροφοριών
Αποκλεισμός
Εισβολή στην ιδιωτική ζωή
Απομόνωση
Προκλήσεις εκ μέρους των συναδέλφων του θύματος
Συνεχής κακολογία
Απειλές για βία
Σεξουαλική παρενόχληση
Λεκτικές προσβολές
Προκλήσεις
Ταπεινώσεις
(ΠΟΥ-ISPESL-ICP-IST, 2003)

Απειλές για την επαγγελματική καριέρα
Ανάθεση νέων καθηκόντων χωρίς προηγούμενη εκπαίδευση ή χωρίς τα απαραίτητα
μέσα
Ανάθεση επικίνδυνων καθηκόντων ή ακατάλληλων για την υγεία
Ανάθεση καθηκόντων χωρίς νόημα
Αβάσιμα πειθαρχικά μέτρα

Υπερβολικός έλεγχος
Επανειλημμένες επικρίσεις και κατηγορίες
Αποκλεισμός από τις συνεδριάσεις, τα σχέδια ή τα σεμινάρια κατάρτισης
Εξαναγκασμός σε αδράνεια
Έλλειψη επικοινωνίας
Η έλλειψη αναγνώρισης
Πειθαρχικές απειλές
Απειλές απόλυσης
Άρνηση των στοιχείων που απαιτούνται για τη εκτέλεση της εργασίας
Υποβιβασμοί
Σταδιακή μείωση των αρμοδιοτήτων
Αφαίρεση των απαραίτητων μέσων για τη δουλειά
Εσκεμμένη υποτίμηση των προτάσεων
Υπερφόρτωση υποχρεώσεων με προθεσμίες που είναι αδύνατο να ικανοποιηθούν
Αδικαιολόγητη μετάθεση σε απομακρυσμένους χώρους

Αδικαιολόγητα χαμηλές αξιολογήσεις απόδοσης

Μεθοδολογία για την αξιολόγηση του mobbing

Για την αξιολόγηση του εκφοβισμού είναι απαραίτητο να τονισθεί ότι δεν υπάρχει
ένας μόνο έγκυρος τρόπος για κάθε περίπτωση, αλλά διαφορετικά
πρωτόκολλα αξιολόγησης εξίσου έγκυρα και αξιόπιστα.

Κλινική συλλογή δεδομένων

Η αναμνηστική εργασιακή έρευνα , στην περίπτωση του mobbing, είναι ιδιαίτερα σημαντική και απαιτεί τη συνδρομή και τη διεπιστημονική συνεργασία του γιατρού εργασίας, του ψυχιάτρου και του ψυχολόγου.
Ως εκ τούτου, ο χρόνος της συλλογής του ιστορικού είναι πολύ μεγάλος, της τάξεως των ωρών, και με επανειλημμένους ελέγχους και τις συγκρίσεις μεταξύ των ειδικών.
Η λήψη του εργασιακού ιστορικού είναι αρμοδιότητα του γιατρού εργασίας,

και περιλαμβάνει μια συλλογή δεδομένων μέσω άμεσων συνομιλιών με τον ασθενή. Επιπλέον τα αναμνηστικά στοιχεία επιβεβαιώνονται μέσω ειδικού ερωτηματολογίου. Φυσικά, όλες αυτές οι πληροφορίες πρέπει να εξετάζονται κριτικά,
διότι ορισμένες συμπεριφορές που ένας εργαζόμενος θα μπορούσε να εκλάβει ως
παρενόχληση, μπορεί αντίθετα να αντιπροσωπεύουν τη νόμιμη άσκηση των
οδηγιών δράσης, συντονισμού και πειθαρχίας από τον εργοδότη και όχι μια εσκεμμένη πρόθεση να θέσει σε δυσκολία τον εργαζόμενο.

Διαγνωστικές αξιολογήσεις
Η διάγνωση των συνδρόμων mobbing βασίζεται στη χρήση ενός πρωτοκόλλου που περιλαμβάνει ευρήματα παθολογικά, νευρολογικά, ψυχιατρικά, ψυχολογικά και μιά

διεξοδική έρευνα του εργασιακού ιστορικού.
Όπου είναι δυνατόν, χρησιμοποιούνται επίσης στοιχεία από έγγραφα και άμεσες ή έμμεσες αποδείξεις. Για το σκοπό αυτό διεξάγονται δύο χωριστές συνεντεύξεις από έναν ψυχιάτρου και έναν ψυχολόγο, που εξετάζουν τη συνολική αξιοπιστία του προσώπου, και διερευνούν τον τρόπο ζωής, τις οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις, όλα πολύ σημαντικά στοιχεία για τα αιτιώδη συμπεράσματα.
Τέλος, με τη χορήγηση μιας σύνθετης σειράς ψυχοδιαγνωστικών δοκιμασιών, εξετάζονται τα γνωστικά χαρακτηριστικά, η σταθερότητα, η ικανότητα προσαρμογής του ατόμου, τα κίνητρα και το προφίλ της προσωπικότητας.

Έτσι αποκτάται μια συνολική εικόνα του ασθενούς , που συμβάλλει στον έλεγχο της αξιοπιστίας του.

Οι συχνότερες συνέπειες στην υγείας είναι οι ακόλουθες :

Απάθεια, πονοκέφαλος, ημικρανία, διαταραχές ισορροπίας, προκάρδιο άλγος, αίσθημα παλμών, ταχυκαρδία, υπέρταση, δερματίτιδα, αρθριτικοί πόνοι,γαστραλγίες, κρίσεις άσθματος, γαστρο-δωδεκαδακτυλικά έλκη, τριχόπτωση
Συναισθηματικές διαταραχές, κρίσεις πανικού και άλλες αγχώδεις διαταραχές

Σεξουαλικές δυσλειτουργίες, διατροφικές διαταραχές, κοινωνική απομόνωση, απώλεια του χιούμορ, αϋπνία, συχνοί εφιάλτες, επαναβίωση αρνητικών γεγονότων (flashback), ανασφάλεια, ενοχλητικές σκέψεις, υπερδιέγερση-ευερεθιστότητα , απώλεια πρωτοβουλίας, ελάττωση της ικανότητας συγκέντρωσης, αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ και φαρμάκων (ειδικά ηρεμιστικών), αύξηση του καπνίσματος
Αντιδράσεις αποφυγής (ΠΟΥ-ISPESL-ICP-IST, 2003).

Η κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές είναι οι πιο κοινές διαγνώσεις,
αλλά είναι συχνές και άλλες και ειδικότερα : η διαταραχή της προσαρμογής (DA) και διαταραχή μετα-τραυματικού στρες (DPTS). Πράγματικά, αυτά τα δύο σύνδρομα είναι αποτελούν την πιο συχνή απάντηση στα εξωτερικά αρνητικά γεγονότα.

O Ρόλος του οικογενειακού γιατρού (γενικού γιατρού, πρωτοβάθμιας περίθαλψης)

Στην αρχή ο παθών απευθύνεται συνήθως στον παθολόγο (γενικό γιατρό) για να αντιμετωπίσει τις πρώτες του ενοχλήσεις. Συνήθως επικεντρώνεται όχι στην ηθική ταλαιπωρία που υφίσταται στον εργασιακό του χώρο, αλλά στη σωματική και ψυχολογική δυσφορία που αισθάνεται. Οι λόγοι μπορεί να είναι πολλοί και διάφοροι. Ειδικά κατά την έναρξη της βίας, ο ίδιος ο εργαζόμενος δεν συσχετίζει πάντα τις ενοχλήσεις του με τα εργασιακά του προβλήματα και θέλει πρώτα να διερευνήσει τα πιθανά βιολογικά αίτια της αδιαθεσίας του. Πιθανόν, δεν πιστεύει πως πρέπει να μιλήσει, μη νομίζοντας ότι τα κοινωνικά αίτια, που θεωρεί δύσκολο να τροποποιηθούν, θα μπορούσαν να ενδιαφέρουν τον γιατρό. Μόνο σε περιπτώσεις μακράς γνωριμίας και την εμπιστοσύνης με τον γιατρό μπορεί να αναφέρει αυθόρμητα τη σχέση των συμπτωμάτων του με τα προβλήματα στον εργασιακό χώρο.

Είναι συνεπώς καθήκον του ευαισθητοποιημένου γιατρού να προσπαθήσει να καταλάβει τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τη γλώσσα του σώματος του ασθενούς και να του προσφέρει την απαραίτητη προσοχή που θα του επιτρέψει να εκφράσει τη δυσαρέσκεια και να αφηγηθεί τα γεγονότα. Αυτή η διαθεσιμότητα στην ακρόαση απαιτεί βέβαια χρόνο, αλλά βοηθάει το άτομο να βγεί από την απομόνωσή του.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πιο συχνά τα θύματα του mobbing τείνουν να μη μιλούν για την εμπειρία τους, ούτε καν με την οικογένειά τους, από φόβο μήπως και δεν γίνουν πιστευτοί ή επειδή αισθάνονται εξευτελισμό και νομίζουν ότι μπορεί να θεωρηθούν υπεύθυνα για την κατάσταση.

Τυπικά πρέπει να ακολουθούνται τα ακόλουθα βήματα παρέμβασης από τον γιατρό :
1. Η πρώτη θεραπεία είναι η ακρόαση της οδυνηρής εμπειρία με αποδοχή. Είναι απαραίτητο να βοηθηθεί το άτομο να διατηρήσει σε ικανοποιητικό επίπεδο την αυτοεκτίμησή του. Η κατανόηση και η αποδοχή πείθουν τον ασθενή να μη πάρει αμετάκλητες αποφάσεις όπως η "παραίτηση από απόγνωση" ή αποδοχή πρόωρης συνταξιοδότησης ή δυσμενούς μετάθεσης.

2. Πληροφόρηση. Σημαντικό είναι να ελέγχεται αν ο παθών γνωρίζει το φαινόμενο στο οποίο θεωρεί ότι υπέπεσε θύμα και, ενδεχομένως, να του δίνονται οι απαραίτητες πληροφορίες, ούτως ώστε να μη βρεθεί προ εκπλήξεως όταν προκύψουν νέες επιθετικές συμπεριφορές.

3. Δημοσιοποίηση. Εξίσου σημαντικό είναι να πεισθεί ο ασθενής να μη σιωπήσει απέναντι στην επιθετική συμπεριφορά, αλλά να εκφράσει σαφώς, αν και με ελεγχόμενο τρόπο, τις συναισθηματικές του αντιδράσεις τόσο με τον θύτη όσο και με τους συναδέλφους. Ειδικά στην αρχή της παρενόχλησης μπορεί να βρεθούν σύμμαχοι που να τον υποστηρίξουν ή και να τον βοηθήσουν.

4. Εξίσου σημαντικό είναι να διαπιστωθεί κατά πόσον ο ασθενής έχει ήδη απευθυνθεί σε δομές υποστήριξης, που ενδεχομένως υπάρχουν στην επιχείρηση, όπως συνδικαλιστικές οργανώσεις υπεύθυνες για την ασφαλεία ή γιατρός εργασίας. Αυτά τα πρόσωπα έχοντας δικαιοδοσία να ελέγχουν την ακρίβεια των δηλωθέντων μπορούν να αποτελέσουν πιθανές πηγές υποστήριξης και να παίξουν ένα διαμεσολαβητικό ρόλο.
5. Ανάλυση. Η αποδοχή από τον γιατρό των όσων λέει ο ασθενούς επιτρέπει
επίσης, στη συνέχεια, να βοηθηθεί ο ασθενή να αναπλαισιώσει την
εμπειρία του και μερικές φορές επανεκτιμήσει τις τυχόν υπερβολές στην κατάθεσή του. Πράγματι με την παρατεταμένη ενόχληση δεν προκαλεί κατάπληξη εάν το άτομο τείνει να ερμηνεύει ως παρενόχληση ακόμη και συμπεριφορές ή επιχειρηματικές αποφάσεις που δεν είχαν κατ'ανάγκη στόχο να τον πληγώσουν.

Είναι τo απρόβλεπτο και η ποικιλία των επιθέσεων που ευνοεί αυτή την τάση. Η διατήρηση καθαρής κρίσης είναι απαραίτητη για να οργανωθεί μια αποτελεσματική άμυνα ,κατάλληλη να εξουδετερώσει το πιο αποτελεσματικό και επικίνδυνο όπλο των θυτών, που είναι να παρουσιαστεί ο εργαζόμενος ως ασθενής παρανοϊκής ψύχωσης.

6. Εναλλακτική λύση. Πρέπει να διερευνάται αν ο ασθενής έχει σκεφτεί εναλλακτικές λύσεις, όπως να ζητήσει μετάθεση σε άλλη υπηρεσία ή σε άλλη έδρα, ή ακόμη να ψάξει για μιά άλλη εργασία. Μερικές φορές τα θύματα δεν πιστεύουν καν στη δυνατότητα να ξεφύγουν από το διεστραμμένο παιχίδι του θύτη.

7. Τεκμηρίωση. Παροτρείνεται ο ασθενής να είναι συγκεκριμένος και ακριβής στις καταγγελίες του, παραμένοντας στα γεγονότα και όχι στις ερμηνείες. Του συνιστούμε να κρατάει ένα είδος ημερολογίου, όπου θα καταγράφει ημερομηνίες,γεγονότα και όπου είναι δυνατόν αποδείξεις. Αυτό το υλικό θα χρησιμεύσει σε περίπτωση που αποφασίσει να ακολουθήσει μια νομική οδό.

8. Οικογένεια. H επέμβαση του γιατρού μπορεί να κινηθεί σε δύο κατευθύνσεις. Αφ'ενός να προτρέψει τον άτομο να μιλήσει με την οικογένειά του για το τι συμβαίνει στην επιχείρηση, διευκολύνοντας έτσι τη δημιουργία ενός ενιαίου μετώπου και ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος. Αφ'ετέρου, μπορεί να χρειαστεί να μιλήσει με τις οικογένειες, όταν δεν φαίνεται να συνειδητοποιούν ότι αυτό που
συμβαίνει στον συγγενή τους είναι αλήθεια και δεν απορρέει από την υποτιθέμενη
δική του ευθύνη.

9. Αυτοβοήθεια.

Μπορεί να είναι χρήσιμο να προσκληθεί ο ασθενής να συμμετάσχει σε μια ομάδα αυτοβοήθειας, όπου θα μπορέσει να μοιραστεί την εμπειρία του με άλλους ομοιοπαθείς και με τους οποίους θα μπορέσει να ανταλλάξει απόψεις, να βρεί λύσεις, να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του, να λάβει κατευθύνσεις από υγειονομικούς και νομικούς έμπειρους σε αυτόν τον τομέα.

10.Θεραπεία Είναι σημαντικό να βελτίωσoυμε τον ύπνο, να μείωσουμε το άγχος και την υπερδιέγερση και να αντιμετωπίσουμε μια σειρά από ψυχοσωματικές διαταραχές που πάντα συνοδεύουν αυτές τις καταστάσεις δυσφορίας. Είναι επίσης σημαντικό να αντιληφθούμε πότε εμφανίζονται ψυχοπαθολογικά στοιχεία που απαιτούν ψυχιατρική βοήθεια. Συχνά είναι απαραίτητη, πέρα από τη φαρμακοθεραπευτική και μια ψυχοθεραπευτική υποστήριξη. Σταθερά παρούσα είναι μια κατάσταση χρόνιας κόπωσης που καθιστά δύσκολη την διεκπεραίωση των καθημερινών υποχρεώσεων. Αυτή η αδυναμία ενεργοποιεί προληπτικούς μηχανισμούς αποφυγής του άγχους. Ο γιατρός σε συνεργασία με τον ασθενή , μπορούν να μελετήσουν στρατηγικά πότε και για πόσο διάστημα χρειάζεται μια άδεια από την εργασία, ούτως ώστε να μειωθεί η ψυχολογική πίεση, να αναλάβει δυνάμεις και να εξετάσει ψύχραιμα την κατάσταση.

Σε συνάρτηση με την κατάσταση της υγείας, οι μεγάλες περίοδοι αποχής πρέπει κατά κανόνα να αποφεύγονται γιατί επιδεινώνουν τη σχέση με την εταιρεία, που μπορεί να βρεί επιχειρήματα για την απόλυση.

11.Κοινωνική ζωή .

Είναι βασικής σημασίας το άτομο να διατηρήσει κατά το δυνατόν τις κοινωνικές επαφές και τα προηγούμενα ενδιαφέροντα και δραστηριότητες, ούτως ώστε να έχει διαλείμματα χαλάρωσης από τις έμμονες σκέψεις και να αποφευχθεί η αυτοπεριθοριοποίηση.

Η νομική κατάσταση στην Ελλάδα

Η ψυχολογική βία δεν υπάρχει στο Ελληνικό εργατικό δίκαιο! Η ελληνική νομοθεσία αναφέρεται πολύ γενικά και αόριστα στην προστασία της προσωπικότητας του ατόμου και του εργαζόμενου στο χώρο εργασίας , όπως στα άρθρα 2 παρ.1(προστασία της αξίας του ατόμου), 5 παρ.1 (δικαίωμα στην εργασία) και 25 παρ.3 (απαγόρευση κατάχρησης δικαιώματος) του συντάγματος και σε άρθρα του Αστικού Κώδικα.

Εξαιρούνται οι έχοντες αναπηρία και οι ανήκοντες σε μειονότητες-νόμος 3304/2005 (ΦΕΚ Α/16/27.1.2005) - Και πολύ σωστά! Με τον νόμο 3304/2005 (ΦΕΚ Α/16/27.1.2005) ενσωματώθηκαν στο Ελληνικό Δίκαιο οι Οδηγίες 2000/43 και 2000/78 της Ευρωπαϊκής Ένωσης «για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής καθώς και για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, ώστε να διασφαλίζεται η εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης.» (άρθρο 1).
Στο νόμο αυτό ως διάκριση που απαγορεύεται νοείται επίσης και: «… η παρενόχληση ή κάθε άλλη προσβλητική ενέργεια, η οποία εκδηλώνεται με ανεπιθύμητη συμπεριφορά που σχετίζεται με έναν από τους λόγους του άρθρου 1 και έχει ως σκοπό ή αποτέλεσμα την προσβολή της αξιοπρέπειας προσώπου και τη δημιουργία εκφοβιστικού, εχθρικού, εξευτελιστικού, ταπεινωτικού ή επιθετικού περιβάλλοντος. Κατά την εξειδίκευση της έννοιας της παρενόχλησης λαμβάνονται υπόψη και τα χρηστά και συναλλακτικά ήθη.»

Χωρίς διάθεση υπερβολής, οδηγούμαστε στο λογικό συμπέρασμα ότι : Για όλους τους υπόλοιπους εργαζόμενους που δεν ανήκουν σ'αυτές τις ευαίσθητες κοινωνικά ομάδες επιτρέπεται απροκάλυπτα η προσβολή, η απαξίωση, η περιφρόνηση, η περιθωριοποίηση, η υποβάθμιση, η υποτίμιση και η επιθετική συμπεριφορά!

Να πρόκειται για μια απλή παράβλεψη ή για σιωπηρή παραχώρηση δικαιωμάτων στην εργοδοσία;

Ο καθένας ας βγάλει τα δικά του συμπεράσματα..

Κι όλα αυτά τη στιγμή που η Ελλάδα :
α) είναι πρώτη στα εργατικά ατυχήματα στην ΕΕ .
β) είναι πρώτη στις προσφυγές προς τα ευρωπαικά δικαστήρια για εργασιακά θέματα
γ) είναι πρώτη στο εργασιακο στρές ( ευρωπαική πανεπιστημιακή έρευνα)
δ) είναι πρώτη στη διαφθορά και στην κακοδιοίκηση του δημόσιου τομέα.

Ευτυχώς η ίδια η Ε.Ε. θα μας αναγκάσει έστω και με καθυστέρηση, να ευθυγραμμιστούμε νομικά με τις υπόλοιπες χώρες. Κατά τα άλλα, είναι απαραίτητο και στη χώρα μας το Υπουργείο Υγείας να επιστήσει την προσοχή των επαγγελματιών υγείας (οικογενειακός γιατρός, ψυχίατρος, ψυχολόγος, κ.λ.π.) τόσο στην έγκαιρη διάγνωση, όσο και στην ορθή αντιμετώπιση των περιστατικών. Για το σκοπό αυτό πέρα από κατάλληλο ενημερωτικό υλικό, θα πρέπει να οργανωθούν ειδικά σεμινάρια, αν όχι εξειδικευμένα κέντρα πρόληψης, θεραπείας και αποκατάστασης.

Ένα ιδιαίτερο ρόλο πρέπει τέλος να διαδραματίσουν και οι γιατροί εργασίας, επειδή είναι στο χώρο εργασίας που παράγονται και διαιωνίζονται οι στρεσσογόνες συνθήκες και επειδή κάθε υποστήριξη των θυμάτων είναι μάταιη, αν το θιγόμενο άτομο είναι αναγκασμένο να παραμένει (ή να επιστρέφει) σε συνθήκες εργασίας όπου τίποτα δεν αλλάζει, αν όχι προς το χειρότερο.

ΗΜΕΡΙΔΑ : ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΣΤΡΕΣ 20/12/08,Ξεν. Χίλτον

2008-11-21T10:49:00.005+02:00

Η Μ Ε Ρ Ι Δ Α: Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Κ Ο S T R E S S

«Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΠΟΔΟΣΗ, ΤΗΝ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ.»

2008

Π Α Ν Ε Υ Ρ Ω Π Α Ϊ Κ Ο Φ Ε Σ Τ Ι Β Α Λ Ε Θ Ε Λ Ο Ν Τ Ι Σ Μ Ο Υ Χ Ω Ρ Ι Σ Σ Υ Ν Ο Ρ Α 2008-2009

ΣΑΒΒΑΤΟ 20 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008

09:00-9:30 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ

Α’ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ κα ΜΑΡΙΑ ΣΑΡΡΗ-ΗΛΙΑΚΗ,

ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΡΙΑ

ΠΡΟΕΔΡΟΣ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΥΠΕΥΘΥΝΗ « Ι Α Σ Ι Σ »

ΕΝΑΡΞΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

09:30-09:40 Kος ΝΙΚΗΤΑΣ ΚΑΚΛΑΜΑΝΗΣ

(ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ Η΄ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΥ ΤΟΥ)

ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ

09:40-10:50

ΠΡΟΕΔΡΕΙΟ: Κα ΧΡΥΣΑΥΓΗ ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ

Kα ΕΛΕΝΗ ΤΑΜΠΑ

Κος ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΙΓΓΕΡΗΣ

ΘΕΜΑ: « Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ

ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ.»

Κος ΑΛΕΞΗΣ ΖΟΡΜΠΑΣ

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΚΑΙ

ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΥ Υ.Υ.Κ.Α.

__________________

ΘΕΜΑ: « Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης

για την εργασιακή αντιμετώπιση.»

Κα ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑ

ΝΟΜΙΚΟΣ – ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ Ν.Δ.

ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ - ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ

ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΤΗΣ N.Δ.

__________________

ΘΕΜΑ: « h ψΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΚΑΙ ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ.»

Κος ΠΑΥΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ,

ΓΕΝΙΚΟΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΣ ΓΙΑΤΡΟΣ,

ΕΘΝΙΚΟΣ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΣΤON Π .Ο. Υ. ΓΙΑ ΤΗΝ

ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Κ.Υ.Α.Δ.Α.

__________________

ΘΕΜΑ: « Οργάνωση εθελοντικών υπηρεσιών μέσα

από ένα σύστημα ποιότητας.»

Κος ΗΛΙΑΣ ΡΑΦΑΗΛ

ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ,

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΣΤΗΝ ΜΟΝΑΔΑ Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.

ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ

ΚΕΝΤΡΟΥ ΗΜΕΡΑΣ ‘Ι Α Σ Ι Σ’

Δ Ι Α Λ Ο Γ Ο Σ – Σ Υ Ζ Η Τ Η Σ Η

10:50-12:00

ΠΡΟΕΔΡΕΙΟ: Κα ΓΕΩΡΓΙΑ ΜΑΓΚΛΑΡΑ

Κα ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΧΡΥΣΑΦΙΝΗ

Κος ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΛΜΟΥΤΣΗΣ

ΘΕΜΑ: « Η λογική και οι μέθοδοι παρέμβασης

ΓΙΑ ΤΗΝ κοινωνική ενσωμάτωση ατόμων ΠΟΥ

ΑΠΕΙΛΟΥΝΤΑΙ με κοινωνικό αποκλεισμό.»

Δρ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΖΑΝΝΗΣ,

ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ,

ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΜΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ‘ΑΘΗΝΑ’.

ΘΕΜΑ: « Επαγγελματική Εξουθένωση-Σύνδρομο

Burnout-Ti πρέπεΙ να ξέρετε.»

Κα ΜΑΡΙΑ ΒΑΚΟΛΑ

ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

__________________

ΘΕΜΑ: « Αντιμετώπιση των ατόμων με ειδικΕΣ ανάγκες

στην επαγγελματική αποκατάσταση.»

Κα ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΙΔΕΡΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΔΙΟΙΚΗΤΡΙΑ ΤΟΥ Γ.Ν. «ΑΜΑΛΙΑ ΦΛΕΜΙΝΓΚ»

__________________

ΘΕΜΑ: « Διαχείριση χρόνου-Time management.»

Κος ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Δ Ι Α Λ Ο Γ Ο Σ – Σ Υ Ζ Η Τ Η Σ Η

12:00:12:30 ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ-ΚΑΦΕΣ

Β’ ΕΝΟΤΗΤΑ

12:30-13:40

ΠΡΟΕΔΡΕΙΟ: Κα ΕΥΓΕΝΙΑ ΠΟΡΙΧΗ

Κος ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΠΟΥΛΟΣ

Κα ΕΛΕΝΗ ΦΡΑΝΤΖΗ

ΘΕΜΑ: « ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ ΙΑΤΡΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΟΥ

ΕΝΙΣΧΥΟΥΝ ΤΗΝ ΑΜΥΝΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ

ΣΕ ΣΩΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ.»

Κος ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΥΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ‘METROPOLITAN’

__________________

ΘΕΜΑ: « Πρόληψη και αντιμετώπιση της κατάθλιψης

στο χώρο εργασίας.»

Κος ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

__________________

ΘΕΜΑ: « Το στρες από ψυχολογική βία

στον εργασιακό χώρο (Μobbing)»

Κος ΙΩΑΝΝΗΣ ΑΥΓΟΥΣΤΑΤΟΣ

ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ-ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΗΣ

__________________

ΘΕΜΑ: « Η επίδραση της διατροφής στο εργασιακό στρες

και στις διαπροσωπικές σχέσεις.»

Κος ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΚΑΠΡΗΣ

ΧΗΜΙΚΟΣ-ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΟΣ

Δ Ι Α Λ Ο Γ Ο Σ – Σ Υ Ζ Η Τ Η Σ Η

13:40-14:50

ΠΡΟΕΔΡΕΙΟ: Κα ΙΩΑΝΝΑ ΑΛΠΕΡΤΗ

Κος ΣΑΒΒΑΣ ΧΡΥΣΑΦΙΝΗΣ

Κα ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΑΘΗΝΕΛΗ

ΘΕΜΑ: « Μικρά μυστικά επιχειρηματικής

σοφίας.»

Κος ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΚΑΙ

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ-ΕΚΔΟΤΗΣ

__________________

ΘΕΜΑ: « Συναισθηματικές Προϋποθέσεις και

προεκτάσεις στην Εθελοντική Εργασία:

ΑΛΤΡΟΥΙΣΜΟΣ, Ηθική Αμοιβή.»

Κα ΣΟΦΙΑ ΧΑΤΖΗΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

ΨΥΧΑΝ. ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ

__________________

ΘΕΜΑ: « Αναγνώριση συναισθημάτων:

Τα βασικά συναισθήματα και πώς

να τα διαχειριζόμαστε.»

Κα ΚΟΝΤΑKΟΥ ΘΩΜΑΙΣ

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

__________________

ΘΕΜΑ: « Η προσφορά της σύγχρονης γυναίκας

στο εργασιακό και κοΙνωνικo

περιβάλλον.»

Κα ΜΑΡΙΑΝΘΗ ΚΟΝΔΥΛΗ

ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ

Δ Ι Α Λ Ο Γ Ο Σ – Σ Υ Ζ Η Τ Η Σ Η

14:50-16:00

ΠΡΟΕΔΡΕΙΟ: Κα ΖΑΧΑΡΕΝΙΑ ΓΟΥΒΑΛΑΡΗ

Κος ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΞΗΝΤΑΡΗΣ

Κα ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑ ΚΟΥΡΟΥ

ΘΕΜΑ: « Η ανταπόκριση στους πολλαπλούς

ρόλους.»

Κος ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΝΟΥΛΑΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ

__________________

ΘΕΜΑ: « Ηθική παρενόχληση στους χώρους

εργασίας - Νομικό Πλαίσιο.»

Κα ΞΗΡΟΥΧΑΚΗ ΙΩΑΝΝΑ

ΝΟΜΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ

__________________

ΘΕΜΑ: «Διαπροσωπικές σχέσεις στοΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ

ΧΩΡΟ-ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΞΙΩΣΗ.»

Κος ΚΟΥΜΑΡΙΑΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΦΥΣΙΟΘΕΡΑΠΕΥΤΗΣ

Δ Ι Α Λ Ο Γ Ο Σ – Σ Υ Ζ Η Τ Η Σ Η

16:00-16:30

ΑΠΟΝΟΜΗ ΒΡΑΒΕΙΟΥ: ΑΠΟ ΤΗΝ AMKE ‘ΙΑΣΙΣ’,

ΚΑΛΛΙΡΟΗ ΓΑΛΑΝΑΚΗ

ΣΤΟΝ Κο ΑΝΤΥΠΑ ΤΖΑΝΕΤΟ,

ΕΚΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ Μ.Κ.Ο. PRAKSIS

(« Γ Ι Α Τ Ρ Ο Ι Χ Ω Ρ Ι Σ Σ Υ Ν Ο Ρ Α»),

ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΣΤΟ ΠΑΝΤΕΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ